CEGERXWÎN

(1903 Hesar/Mêrdîn    -    22-10-1984 Stockholm)

KURTENASANDINA Berhema Hozanvanê Hevdem CEGERXWÎN: Dîwana Yekan

DÎWANA YEKÊ YA HOZANÊ HEVDEM CEGERXWÎNê MEZIN

- Hozanê Serbestî-Azadî û Astiyê

Ev dîwan sala 1945'ê li Samê, li Çapxaneya Tereqiyê, li nav Kitêbxaneya HAWARê, (hejimar 19'ê) hatiye çapkirin.

Berhem ji pênc besan pêk hatiye: Hozanên di warê:

1- Welat û Milletparêzî
2- Mars û Xwesxan
3- Name û Resbelek
4- Helbestên Felsefî
5- Helbestên Evîndariyê

Her wisan jî li pêsiya berhemê, ji bilî pêsgotina Wesanxaneya Bahoz'ê, pêsgotinên Mîr Celadet Elî Bedirxan û Qedrîcan'î hatine bi cihkirinê. Nivîsa Celadet Elî Bedirxan ji Govara HAWAR'ê, ji nivîsek li ser jiyana Hozanê nemir Cegerxwîn'î hatiye standin. Nivîsa Qedrîcanê 18.2.1945'ê hatiye li qelemê xistin.

Berhem cara duduyan ji hêla Wesanxaneya Bahoz'ê, li bajarê Uppsala'yê li Swêdê sala 1979'an hatiye çapkirin.



1- Li besê helbestên Welat û milletparêziyê çend ji ew helbestên, ku bi riya xwandina devkî û strandina li nav stranên stranbêjan, ku piraniya kurdan dinasin ev hene:

JI BER DERDÊ EWAN

Kurdmanc hemî axa û beg û mîr û mela ne
Hîkmet ev e her dem belengaz û geda ne

Axa û began destê stem daniye ser wan
Talanker û diz Zû keles û bê ser û pa ne

(...)



XEWA BIRÇIYAN NAYÊ

Bîrçîbûnê serê xwe hilda ev deh sal in
Kurdên reben li hawîr birçî û bêmal in

Hin dewlemend û têrmal û pir zêr û gund in
Lê pirên wan belengaz û reben û bê sal in

(...)



DESTÊ SÊX MAÇÎ NE KIN

Destê sêx maçî ne kin ew sêx ne qutbê razî ye
Tac û sewket tev xebata destê sar û tazî ye

Ew ne dîn e, dîn mebe, dîn serxwebûna millet e
Ser mebe ber lingê sêx, kengê Xwedê jê razî ye

(...)



KURDISTANIM KA*

Bax û bistanim ka, Ax gulistanim ka
Dijmin tev girtin ax, Ax Kurdistanim ka

Em hanîn cîhanê wê, em kirin însan wê
Lê me zû ew berda, Ax Kurdistanim ka

(*) ev helbest ji hêla Hozan Sivan Perwer'î ve hat strandin.

(...)



XANIYÊ COTYARA

Xanîkî kûr teng, li dor çar dîwar
Li ser wî pûs û li bin best û dar

Sifirne û sirik, bi kunc û eywan
Bi kulek û refik,hem bi nêrdewan

(...)



2- Li besê Mars û Xwesxan çend ji wan ên naskirî ev in:


EM NE KOLE NE

Ey welatem tev li kar in bende fermana te ne
Rencberê lawanê tû ne, lê ne ebd û kole ne

Em hemî yekdest bira ne, êdî kurd navê stem
Serbilind em dê bijîn tev sah û gavan dem bi dem

(...)



KOMA MILLETAN

Welatê kurda tev xêr û bêr e
Hemî maden e tev zîv û zêr e
Lê çi bikim îro maye j'xelkê re

Welatê kurdan hemî çîmen e
Egîd û sêr û piling tê hene
Hemî heval û pismamê me ne

(...)



SERXWBÛN

Kurdino merdino pir xwes e serxwebûn
Ew demên tar û teng ko me dîn va ne çûn

Dest bidin hev hemî, pês kevin em hemî
Da biçin bo welat yan mirin yan felat

(...)



SÊRÎN

Ey keça kurd nû gihame tim dixwazim pêsveçûn
Doz û daxwaza me her dem tac û ala swerxwebûn

Tim divê ko em bixwênin da em ne mînin jar û dîl
Min nema êdî divêtin ev xeyal û qal û qîl

(...)



DIBISTAN*

Her çar xêzên Kurdistan - hemî çiya û zozan
Tijî piling û sêr in - Bijî bijî Kurdistan

Ez biçûk im dixwînim - Zilma neyar dibînim
Bi kustin û bi ferman - Bijî bijî Kurdistan

(*) Ev xwesxwan ji hêla hunermenda bedew kurda Libnanê Sîrîn'î ve hatiye strandin

(...)

ALA MIN*

Ala rengêîn pîroz î xwes - te hildigrim diçim bi mes
Tu l'ser milên xortên ciwan - Di nav te de yek roje ges

Ala sê reng î tu
Bi nav û deng î tu
Nîsan û ceng î tu

Ey xortên kurdan - Slavê lê bikin!

(*) ev helbest ji hêla Hozan Sivan Perwer'î ve hat strandin.



3- Helbestên li besê Name û Resbelek ên naskirî ev in:

Di vê besê de Mamosteyê Helbestê Cegerxwîn nameyên helbestî ji, Xwediyê Hawar'ê (C.A.B) re, ji Mela Ehmedê Namî, Elî Ewnî, Qedrîcan, Osman Sebrî re nivîsîne.

Helbestek balkês li ser rewsa jinên kurd ên berbendkirî re nivîsîye:

HERÊ XWUSKÊ

Bê bend û zencîr Tu têt girêdan - Bi her sê pirsan Tu tête berdan
Tu me neh mehan çawa hildigrî - Kê dirist kirye ji bo me lêdan



GULFIROS*

Ez ji xew rabûm, mingulfirosek dî
Pir gelek sa bûm, gul bi dil didî - gul bi dil didî

Hebû me yek dil, tev jan û kul bû
Ne bûme bawer, gul bi dil didî - gul bi dil didî

(*) Ev helbest ji hêla hunermend Aramê Tîgran ve hatiye strandin

(...)



Me Jînenîgariya Helbestvanê mezin ê serbestî-azadî û astiyê Cegerxwînê nemir hist dawiyê. Fermo ji pênûsa wî ya cegerxwîn û pirrengîn:



BI KURTÎ JÎNA MIN

Sala hezar û nehsed û sê ez hatim dunyayê
Bi navê Siltan Sêxmûs ez çêbûme ji dayê

Ta bûm sêzde salî li gundê me yê Hesarê
Jîna xwe min diborand pasê ji wê me da rê

Bavê min ê rîsipî xwedî mirov û rûmet
Ne mirovekî malgenî bi namûs û bi xîyret

Ji tengasî neçarî me ew gundê xwe berda
Hatin Amûda rengîn bavê min zû emir da

Diya min a belengaz pêncî salî dilovan
Salek pistî bavê min ew jî li wî bû mêvan

Birayê min ê nîvmele ji alema ronahî
Rast û dirist çi bêjî ew tistekî nizanî

Wî pîreka xwe anî bê wijdan û bê mijî
Bi gotinên xwe ên çors ew min bi derb dikujî

Xwuska min a xwendewar bê însaf û bê wîjdan
Ez reviyam hatim cem wê jî ez kirme sivan

Geh li vir û geh li wê, min ezabek mezin xwar
Ya Ellah û ya Xwedê pasê bûme xwendewar

Jîna min ya kevnare îdî hate guhertin
Tev xwesî û zanebûn heft hest sala hin bi hin

Min dest bi kurdiyê kir peyda kirim çend mirîd
Bi xwesxwan û resbelek xesma pistî Sêx Seîd

Pasê çûme Iraqê ji wê ez çûme Îran
Heçî kesê bidîma ji min dimane heyran

Berî sala rehmetî bi çar salan dilbirîn
Di si'rê de navê xwe min datanî Cegerxwîn

Min îcaza xwe stand bi serbestî mêranî
Ji nû keça xalê xwe ji Hesara xwe hanî

Bûm melayê Hasda jor cibepos û ser bi sas
Ji nû riya rast û xwes bû ser jor û rêl û kas

Min dûvê xwe girt vîna wê ket dilê min
Barê gund û ê kulfet hemî ket ser milê min

Pasê hate bîra min ko ez bibim xwedî gund
Dilê min jê gote min gelek bas û gelek rind

Min ji axa Cizîrê du gund girtin kul û xem
Navê yekî çêlek bû êdî me kir Cehen-nem

Di nav me de ne ma bûnne axa û ne kêxwe
Elo Çelo kum bi qul min tev kirin wekî xwe

Roja me gund ava kir kete rastê mixtarî
Gundên me bûn berberî dijminahî neyarî

Tevan girtin darên xwe bûne weke gurên har
Ji wî bextê min ê res kurê Potê bû mixtar

Sermiyanê wî derew li ser wî bû berberî
Wek Duçayê Talyanî pasê wî ji b'xwe de rî

Xwedî mal û xwedî gund li bergîlê bû siwar
Rê jê xiste mala xwe Tiro pasê bû etar

Pistî ilmê xwe ê pir bûm Dodoyê qulingvan
Bûm hevalê kum bi qul kurê Potê sermiyan

Ev cîhana xapînok heta me jê xwe nas kir
Çi b'kim fêde ne maye emrê xwe min xilas kir

Çima rastî dibêjim li nav dîna bûme dîn
Heta bimrim ji nû ve xelk ê bêjin Cegerxwîn



Tistekî herî balkês ev e ku ev rewsa ku Hozan Cegerxwîn 60 sal berê di risteyên xwe de nirxandiye, hîna jî rews û rastiya xwe diparêzin.

* * *

Herî dawî jî ez ê çêla serdana xwe ya mala Cegerxîn'î bikim. Sal 1983 bû. Salek berî koçkirina Cegerxwînê 80 salî yê ji vê dunya xembar bû. Mala wî li taxa Tensta'yê ya Stockholmê bû. Min telefon jê re vekir û gote ji mamosteyî re ku ez xelkê Amedê (Diyarbekir) me û ez pirr hez dikim werim serdana wî. Hingê ez xortekî 24 salî bûm.

Roja dinê ez hatim mala wî. Gava ji nav derî ketim hundir, çavê min yekser bi wî ruyê wî yê ronahî ket, ji lew re li ser milkursiyek li hevberî derî rûnistibû û li hatina min dipa.

Min xwest ez destê wî maçî bikim, lê destê xwe ji nav destê min kisand û wî ruyê min maç kir. Pistî xêrhatinê gote min: De ka ji me re behsa Amedê bike lo!

Hingê ez jî nuh hatibûm Swêdê. Serê salekê bû. Min rewsa welêt jê re bi dirêjahî bahs kir. Hingê dilê me pirr bi kul û keder bû. Cûnta leskerî tofan li ser serê xelkê me rakiribû. Mixabin dilê mamosteyî hinek êsiya ji ber van nûçeyên bi kul û keder.

Lêbelê mamoste ev tistê helez (înteresant) gote min. Got: rojekê ez ji bajarê Hesekê bi rê ketim û peyade, riya çar roj û sevan hatim Amedê. Ji hêla Derê Mêrdînê ve nêzîkê bajêr bûm. Berî ku ji Deriyê Mêrdînê bikevim hundurû, li ser hevrazê riya Mêrdînê, li seriya bexçeya Hewselê kahniyek hebû, min ji wê kaniyê têr tije ava sîrîn û xwes a Amedê ji xwe re vexwar. Ji br wê rêwîtiya dûr û dirêj ez pir tîhnî bûm.

Sê xort li nêzîkê min rûnistibûn. Li diziya rêwiyan digeriyan ji xwe re. Xwastin ku pêrê min jî ji min bidizin, lê asvanê li biniya kahniyê pê hesiya. Rahist siva xwe û li van her sê dizan xist. Diz ji wir pekiyan çûn. Pist re min supasiya asvanî kir ez ketim nav bajêr. Ev hatina min a pêsî bû li Amedê. Min kî nas kir, her wek wî asvanê li biniya Derê Mêrdînê rast û durust bûnderketin. Pirr kêfa min ji xelKê Amedê re hat. Vêca xortê delal! Heger hûn rojek berê xedlkê Amedê siyar bikin, ev wê ji bo soresa Kurdistanê bibe erk û delametek pirr a mazin.

Min li vê hevdîtinê Xanima Cegerxwîn'î, kurê Cegerxwîn'î (Azad), qîz û zavayê Cegerxwîn´î jî nas kirin.


Berhem li nav berhemên Navenda Arsîvxaneya Kurdî - SARA'yê li hêviya skannerkirinê û her wisan berdestkirina ji bo xwandina bi riya elektronîkî ya serbest e.





Goran Candan
Rêvebirê Sazendeya (weqfa) Pirtûkxane & Muzexaneya Kurdî

* * *

Berhemên Cegerxwînî

Helbesta naskirî ya Mamoste Cegerxwîn'î:

HEVAL POL ROBSON

Ey heval Robson dengbêjê cîhan
Pêþmêrê selam zana û însan
Gernas û rênas, neyarê Dallas
Di ser ava re, di ser çîya re
Rengê te yê reþ tê ber çavê me
Dengê te yê xweþ, xweþ tê guhê me
Ev xebata te didî me hêrzan
Kêferata te didî me lerzan
Ev tevgera te ji bona însan
Pir jê ditirsin axa û dehqan
Xwedî sermiyan ji te ditirsin
Hemî xanedan ji hev dipirsin
Dibêjin reþik çawa syar bûn?
Destê hev girtin li ber me rabûn
Dalas ditirsî weke Makarsî
Di ber pîyan çûn pir tac û kursî
Xwedî sermîyan serê xwe hildan
Dibezin, dilerzin, dicivin, direvin
Ji meydan...

Ey heval Robson!
Ne tenê resik ketin bin destan
Em jî sipî ne mane perîsan
Reben, belengaz, bindest, çareres
Birçî û tazî, tev jar û nexwes
Gunhê me çi ye, ne sûc ne sebeb
Ketin bin destan ev Kurd û Ereb
Zencî û Hindî em hemî însan
Kê em histine wisa perîsan
Nîzam, nîzam…
Nîzama hovan, ev nîzama xwar
Nîzama fasîst em xistin bin dar
Xwedî sermîyan, dezge, koledar
Em kirin bêçar, em kirin bin bar
Kirin tar û mar…

Ey heval Robson!
Derdê min û te, ev derdê giran
Zordestîya ku kete nav cîhan
Hin mezin, bilind, dehqan xanedan,
Hin reben bindest mane perîsan
Ji vî derdê me Markîs Îngilîs
Bûne dû rêzan, bûne du hozan
Lenîn Sitalîn rê sanî me dan
Pale sîyar bûn xebat û lebat
Roj hilat, roj hilat...
Xelas bû rojhilat
Rojas or, roja zer
Ji Mosko hate der
Tava xwe da Balkan, da Elman
Xwe berdaye ser Çîn, Çîn
Çîna mezin, Çîna giran,
Sewqa xwe da Hind
Tev dagirt cîhan, cîhan…

Ey heval Robson!
Karker û rencber, cotar sîyar bûn
Reben perîsan bi hev re rabûn
Bi tang û bi top, diçin ser û ceng
Li her der qîrîn li her der hewar
Li hawir bû deng
Dixwazin azadî, serbestî wekhevî
Narevin…
Lê dijmin ditirsî, direvî, direvî…
Çi resik, çi sipî, belengaz bûn heval
Dikujin koledar –xwedî gund, xwedî mal
Berepas direvin bayloz, xanedan
Malê wan, malê wan,
Bû bela serê wan…
Tarîx, tarîx xiste nav nav sînga wan
Dilê wan, çavê wan,
Ev kelem ev mîx…
Dicivin, dikevin, di ser de direvin
Peykevin peykevin…

Ey heval Robson!
Me divê dinyake ko her kes dewlemend
Dinya bû buhist çi bajar çi gund
Ji bo her kesî fersend û mecal
Xwenda û zana, hozan û delal
Qesra me bilind, bexçe xwes û rind
Em tev de dilxwes li nav dimesin
Tilûr diqisin, cobar dixusin
Çuqlî dihejin, pelik diwesin
Çîya pir bilind, dirêj, gilover
Tîrêjê rojê xwe berdane ser
Dinya maye mist ji jîn, ji evîn
Xwesî tev dagirt
Her kes, her tist, her der…

Ey heval Robson!
Fermo em herin
Serbest bigerin
Bixun, binêrin
Bibênin, bipirsin
Zorker nemaye ji kê bitirsin
Sînor nemaye çibkin peseport
Dilxwes û rûges hemû keç û xort
Li vir xurînî bixun hingivîn
Li Mosko tastê, firavîn li Çîn
Li Newyorkê sîv, li London pasîv
Çi res çi sipî tev bibin kirîv...
Firek bidin xwe em herin Merîx
Destê xwe bidin Sêrîn û Zelîx
Zîka riwê te maçkî bimijî
Tîna dilê xwe bi te bikujî
Bêje ezbenî, bêje ezbenî,
Jola dikenî Zîka dikenî…
Dengê te ê xwes herkes dixwazî
Wî dengê Sêrîn…
Bêje ey heval, hevalê delal
Bi saz bi qêrîn…
Bimrî koledar, bimrî zordestî
Bijî azadî, bijî serbestî.

Ey heval Robson!
Ev cîhana xwes
Besî teva ye çi sipî çi res
Divê derbas kin rû bi ken û ges
Dewlemend serbilind,
Tev bi hev re rind…
Nemênin sêwî, birçî û tazî
Ne kustin, ne ser, ne qîr, ne gazî
Bi hev re herin tev kar û xebat
Hest saet, çar saet, du saet
Pir xwes e xebat
Bo milet û welat,
Ko bibin em bi kinc, bi xwarin
Bi xanî, bi ronî, xwenda û siwar
Li ber hev nanerin
Bûn heval, bûne dost, bûne yar
Hovîtî nemaye.
Tev xwenda, tev zana, tev sîyar
Ev kevoka selam, pir xwesik pir ciwan
Bawesîn, bawesîn bikî ew li ser mel i însan
Pir xwes e ev cîhan
Tev evîn, tev de jîn
Ax… Cegerxwîn
Pir xwes e ev cîhan…