MÊRDÎN

An ancient Kurdish city Mêrdîn (Mardin - AMARDINA)

 

Home  |  Destpêk  |  Ana Sayfa

 

 

Mêrdîna delal a kurda.. î roj li bin destên neyaran e

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

Kurd ji bo vî bajarê xwe yê delalî re distrên û dibêjin: 'Mêrdînê xweş Mêrdînê..'

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 



Foto:
M. Masum Suer

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

By night

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

Dibistana (medresa) Qasimiyê
 
 
 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 


Midyat

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

MERDÎN/MARDÎN - Bajarê Dêr û Hewra û Mizgefta bû berî ku dewleta tirk dubendî xist navbera gelên herêmê

MERDÎN/MARDÎN The brotherhood of Churchs' Sinagogs and Mosques before the Turkish state's racial apartheid policy

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

Firat Ceweri

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

MÊRDÎN - Ji bakur ve..

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

MÊRDÎN - Ji bakur ve..

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

DEŞTA MÊRDÎNÊ

Hey lo lo delal

Hey lo lo delal

Bi gavê dibêjim delal
Bi saetê dibêjim delal
Ezîzê ber dilê min xeyo lo lo lo lo

Delêlo heyran
Ez ê delalê malê bi rê kim
Ez ê taştêkê ji delalê malê re çêkim
Ez ê temam rûnê henisa jê re lêkim
Heger qiyma delalê malê pê neyê
Ez ê cotê memika jê re pêşkêş kim xeyo lo lo lo lo lo..

Delêlo heyran
BERÎKA MÊRDÎNÊ BÊRÎKÎ DÛZ E
POZÊ ÇIYAYÊ REŞ Ê ŞEWITÎ DI SER DE XÛZ E
NAVA SÎNG Û BERÊ MEHBUBÊ MIN - TEMAM ZÎV Û ZÊR Û AQÛT E XEYO LO LO LO LO LO..

Hey lo lo delal

Hey lo lo delal

Bi gavê dibêjim delal
Bi saetê dibêjim delal
Ezîzê ber dilê min xeyo lo lo lo lo


Helbest: Cegerxîn
Awaz: Aram Tîgran

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

Riya Mêrdın û Diyarbekrê

 

 

 

 

 

 

 

 

 

Hotel Akitu, Midyad

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

Malên Midyadê

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

1930 Main Street in Mardin

 

 

 

 

 

 

 

 

Mardin 1970

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

ANTIQUE PRINT -MERDIN- & -MOSUL / NINIVÉ- KURDISTAN-ASIA-1776

This is an original antique view of Ninivé and the city Merdin (Capital of the province Merdin), Kurdistan, from "Description of Arabia" by Carsten and Niebuhr. This original copper engraving was printed in 1776

Kürdistanı eski tarihlerde gezen batılı seyyahlar tarafından 1776 yılına ait bir kabartmada Merdîn şehrinin KÜRDİSTAN ülkesinde aynı isimli bir bölgenin baş şehri olduğu nakledilmiştir

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

Mardin end of 1700

 


 


Mardin kimin yurdudur?

 

Halil Baran

 

 


Toponimi meselesinde uzundur kafamı kurcalayan bir konu da Mardin isminin kökeniydi.

Kürdistan’ın güneyinde Duhok yakınlarında devam eden kazıda, Alman Tubingen Üniversitesi’nden Betina Faist ve Peter Pfalzner’in 4800 yıl önceye tarihledikleri tabletlerde, antik Mardaman - Mardaban şehrini bulduklarını duyurmaları, bu konuyu yeniden gündeme getirdi. Zira Kürtlerin ülkesinin dört bir yanında Mard isminden türetilmiş yer isimlerinin varlığı bize Kürt tarihinin kayıp bir halkasını işaret ediyor.

1969’da yayınladığı XVI. Yüzyılda Mardin Sancağı isimli büyük çalışmasında Nejat Göyünç, Mardin şehri ve çevresindeki Kürt aşiretlerinin faaliyetlerini, vergi durumlarını ve etkinliklerini açıkça işler. Mardin isminin kökeni ile ilgili birkaç bilgi verir ve kesin bir belirleme yapmaz. Şehrin isminin Süryani kitaplarında Merdo, Merdi, Merde, Marda ve Mardin olarak geçtiğini belirtir. İsimlerdeki bu varyetelerin varlığı, şehrin isminin Süryanice olmadığını kanıtlar niteliktedir. Zira Süryani metinlerinde Süryanice yer isimleri hep aynı biçimle yazılmaktadır. Roma-Bizans kaynaklarında da benzer bir durum görülür: Mardie, Mardena, Maride.

Mardin isminin kaynaklarda görülmeye başlandığı ilk metin M.S. 353 tarihli Ammianus Marcellinus’a ait Pers seferini anlatan bir günlüktür. Onun öncesinde bölgeye -ta çivi yazılı belgelerden itibaren- İzala / İzola denmektedir. Bu bilgi hem Mardin’den dağılan Kürt aşireti İzolilerin (Osmanlı belgelerinde Zoli, 1526 tarihli defter, BA TD 998) kökenini belirlenmesi için önemlidir hem de Mardin isminin kullanılmasıyla ilgili bir tarihsel başlangıç için.

Bu tarihin hemen öncesine dair en önemli belirlemeyi Joseph von Hammer yapmıştır. Yunan kaynaklarında Marde ismine denk gelen Hammer, bu bilgiyi Sasanilerin ilk kralı I. Ardeşir’in, savaşçı Mard / Marde aşiretini buraya yerleştirmesiyle birleştirmiştir. Bu iskânın tarihini tespit edemesek de Ardeşir’in 224-242 yılları arasında tahtta kaldığı göz önüne alındığında Mardların şehre kendi isimlerini vermiş olduğu veya birkaç on yıl sonra şehrin artık onların ismiyle anılmaya başlandığı görülmüş olacaktır.

Tasnif problemleri sebebiyle Mard ismine dair çivi yazılı tabletleri saymazsak (ki Betina Faist’in çözdüğü tabletlerde bu isim geçiyor) M.Ö 370’te yazılan Xenophon’un Anabasis’i bir ilk kaynak olarak önümüze çıkar. Ksenophon, ordusuyla birlikte Kardukh topraklarını yedi günde meşakkatle geçer.

Kentires ırmağının (günümüzde Bitlis Çayı) kuzeyine geçtiklerinde onları, Pers kralının akrabası Orontas’a paralı askerlik yapan Armenler ile günümüzde Kürt Xaldî aşiretinin atası olan Khaldiler ile Mardlar karşılar. Nitekim Med İmparatorluğu’nun ortaya çıkmasından önceki haritalarda ve Sasanilerin bölgeyi Persleştirme çalışmalarına kadar Van Gölü’nün batısında Xaldî Kürt ülkesi yer alırken, gölün kuzeyinde Mardia Kürt ülkesi vardır ve bu durum yaklaşık M.Ö 700 ile M.S. 300 arasında kabaca korunmuştur.

Xenophon’dan yaklaşık üçyüz yıl sonra yaşayan ve M.S. 7 yılında ünlü Coğrafya kitabını yayınlayan Amasyalı Strabon da Mardlardan bahseder. Soğuk ve dağlık olarak nitelediği kuzey Medya ülkesinde Kürdi ve Mardi (Amard) aşiretlerini üst üste sayan Strabon, onları göçebe ve savaşçı olarak tanıtırken ikisinin de aynı milletten olduğunubelirtir. Fakat anladığımız kadarıyla Kürdi klanı Perslerin, Mardlar ise Ermenilerin hâkimiyeti altına alınmıştır.

Ermenice literatürde ve tarih yazımında Kürt isminin kullanımı yakın bir döneme denk gelir. Öncesinde Kürtlere, Mard denir. Bunun sebebi hem Ermenilerle sınır boyunca Mard aşiretinin yaşamasıdır ve onlar bütün Kürtleri Mard olarak kodlamıştır; hem de Ermeniler ile Kürtler arasında, henüz tüm Kürt topluluklarının Kürt ismi ile bir araya gelmesinden önceye dayanan bir ilişki vardır ve bu ilişkinin yansımaları hala canlıdır.

Tarihin bir devrinde Ermenilerin hükmettiği ama kalıcı olamadığı Kürdistan’ın kuzeyi ve şu an Türkler, Ermeniler ile Azeriler arasında bölüştürülmüş olan ve bu üç topluluğun her türlü zulmüne maruz kalmış eski Kürt ülkesinden günümüze kalmayı başarabilmiş bir iki örnek belki durumu açıklamaya yetecektir.

1928 yılında Türkler, Kürdistan’daki binlerce köye Türkçe isimler verdiğinde binlerce yıldır varlığını sürdüren isimler ve onların tarihsel anlamları da kayboldu. Örneğin Ağrı’nın Eleşkirt ilçesine bağlı tarihi bir köyün ismi Dolutaş olarak değiştirildi. Köyün yeni ismi eski bir saray kalıntısının taşlarıyla dolu olduğu için Dolutaş yapılmış olmalıydı çünkü burası eski Marda’nın merkezi kabul edilen ve 1928’e kadar Mardo, yani Kürt ismini taşıyan bir köydü. Köye bir süre sonra Karapapaklar yerleştirildi ve bir Kürt tarihinin bir bölümüyle ilgili bu müthiş bağ yok edildi.

Bugün Ermenistan ve Azerbaycan arasında bir soruna dönüşen Karabağ’ın 1935’e kadar kullanılan ismi Mardakert’tir. Hala da bu adla bir kültürel bölge olduğu kaynaklarda geçiyor ve haritalarda yer alıyor. Marda, Kürt demektir. “Kert / Gerd” sözcüğü ise, Kürtçe’deki höyük - kale anlamındaki “gir/d” ve sonrasında “girtin” (elde tutmak, hükmetmek) sözcüğünden Ermenice’ye geçmiştir ve “kale, hisar” demektir. Bir karşılaştırma için Malazgirt isminin kökenine bakılabilir, eski ismi Manaz-Gerd’tir. Neticede Mardakert de Mardo’nun kaderini paylaşmış ve talan edilmiştir.

Bir diğer örnek Azerbaycan’dandır. Başkent Bakü’nün eski yerleşimi yeri olan ve günümüzde şehrin semtlerinden biri kabul edilen bölgenin adı Mardakan’dır ve anlamı Kürtlerin Diyarı demektir. Bu adı taşıyan ve korunmaya alınmış bir kalesi olan Mardakan’daki tarihi kalıntıların çoğunluğu M.S. 1. yüzyıla tarihlendiriliyor. Yani tam da Mardların tüm belgelerde karşımıza çıktığı yıllar. Şirvan Beyleri, Siirt Şirvan’a (oradan da Barzan’a) göç etmeden önce uzun yıllar Mardakan’da hüküm sürmüşlerdir.

Geriye dönersek, Sasaniler’in ortaya çıkışı sonrası Mardlar görünmez hale gelmiş ve Mann ismi kullanılmaya başlanmıştır. Persleştirme politikası gereği Mardların sürgün edilmiş olmaları, ağır bir yenilgi alarak bir süreliğine Man Kürtlerine tabi olmuş olmaları mümkündür. 

Med, Mad, Mod, Mard, Merd, Mand, Man gibi Kürt isimlerinin birbirinin aynısı olduğu varsayılsa da bunun tümüyle böyle olmadığını düşünüyorum. Ya isimler yazım ve telaffuzlarda ayrışmışlar ya da yakın isimlere sahip bu Kürt toplulukları birbirine hakimiyet kurduktan sonra diğerinin ismini almışlardır.

Bu haliyle özellikle Rus Kürdologların, Med ismini Mardlara dayandırması ve hem de Mardlardan bir süre sonra belgelerde karşımıza çıkan Man ismini Mard’ın devamı kabul etmelerinin yanlış olduğu fikrindeyim. Zira aynı metinlerde Strabon hem Medya’dan, hem Mardia’dan ve hem de Urmiye Gölü’nün güneyinde kalan toprakların sahibi olan Kürt Manna klanından bahsediyor. Denilebilir ki bir süre sonra Manna, Mardları etkisi altına aldı ve Mardlar da artık Man olarak anılmaya başlandılar.

Dolayısı ile 1961 tarihli çalışmasında Kurmanc kelimesinin köküne dair bir belirlemede bulunan David Neil MacKenzie, bunun “Kurdu Median” sözcüklerinden oluştuğunu söylerken eksik ama hakikate dokunan bir tespit yapmıştır. Kurd ve Mann kelimesi, Kurmanc olarak birleşmiş ve belki de aynı dili-diyalektiği konuşan veya aynı bölgeden gelen Kürtleri tanımlamak için ortaya çıkmıştır. Nitekim Kurmancların, 1040’lı yılların başında kuzey ve doğudan gelen Türk saldırılarından sonra Van ve Hakkâri üzerinden batıya doğru savruldukları bilgisi bu meselenin daha iyi anlaşılmasını sağlayacaktır.

Türklerin Kürdistan’ın mevcut dengesini bozmasından sonra Mard ve Man isimleri bir süre kayıtlardan düşerken o güne dek ismi tespit edilmemiş başka bir aşiret birliği de yavaşça tarih sahnesine çıktı. En eski, 1160 tarihli İbnul Erzak’ın Tarihu Meyyafarikinadlı eserinde ismine rastlanan ve Şerefname’de de bahsedilmeyen Millî Kürt aşiretiMardların coğrafik devamı niteliğindeydi. Kelbajar’dan Urfa’ya kadar uzanan topraklarda yerleşik olan ve Kazakistan ile Şam arasına da savrulmuş olan Mıl aşiretinin (Milan, Milî, Millî, Milhî) bir diğer özelliği de Mardların kalesi olan Mardin’i 19. yüzyılda kadar etkin biçimde yönetmiş olmalarıydı. Bu aşiretin Mard ve Manların devamı olduğu bilgisi, yeni bir tartışma konusu olsa da kantılar açıktır; bugün bile Milli aşiretini oluşturan 24 aşiretten ikisinin adı korunagelmiştir: Merd ve Man. (Izady, M. Emin Zeki’nin ve benim 2004 yılında hazırladığım listelerde isimler Mard ve Man iken, Sykes ve İngilizlerin belgelerinde Mardis ve Hacı Manlı).

Bu durum, Kürt aşiret birlikleri içinde sıkça görülen yeniden teşekkül ve aşiret birliğine egemen olan hanedanlığın değişmesiyle ilgili olmalı. Zira -lı,-li (Atmalı, Badıllı, Qereçurlu) takası alan aşiretlerin Türk egemenliğinin başlamasından sonra yeniden ortaya çıktıkları veya sürgün edilerek herhangi bir yere yerleştirildikleri, -wend ve -weyh takısı alan aşiretlerin antik oldukları (Bawend, Büweyh, Hasanweyh), -î eki alan aşiretlerin yerleşim adı bildirdikleri (Ertoşî, Zilî) biliniyor. Millî aşiretinde de böylesi bir yenilenme fark ediliyor.

Bu aşiret birliğinin içinde birçok isim dikkat çekse de, Muş’a isim veren ve Med döneminde Muşki adıyla yönetim bölgesi oluşturan ve son yüzyıldır Araplaşma eğilimi gösteren Muşkilerin, yine Millî aşiretinin içinde ortaya çıkması ve Mardin’i Mişkî / Meşkînan ve Muşkî adıyla yönetecek düzeye gelmesi de ilginçtir. Yine Muşkili Midas’ı bu bağlamda yeniden değerlendirmemiz gerekecektir.

Daha eskiye dönersek, Mard isminin Zadig ve Astkhig ile birlikte Ermenilerin en büyük tanrısı olduğunu da görürüz. Mard’ın hem Kürtlere isim olarak verilmesi hem de bir tanrı ismi yapılması ancak kültürel ithal ile ilgilidir. Nitekim Sümerlerdeki Marduk da, Yunanlılardaki Mars ve günümüzde yılın üçüncü ayı olan Mart da bizim Mardlarla ilgilidir ve hem savaş tanrısı hem de bereket tanrısı olması bizim diğer toplumluluklarla kurduğumuz ilişkinin bir yansımasıdır.

Kürt tarih yazımındaki temel sorunlardan biri de Kürtlerin tarihe şimdiki adları, şimdiki dilleri ve etnokültürel biçimleriyle çıktığını varsaymaktan kaynaklanıyor. Çoğumuz için tarihi kitaplar, belgeler, kronikler incelenirken indekslerde Kürt ve Kürdistan’ı aramak bir tür alışkanlığa, hastalığa dönüşmüştür. Oysa bu, Kürtlerin millet yapısını tanımamakla ilgili durumun basit bir yansımasıdır.

Devletsizlikten kendi tarihlerini işgalcilerinin kaynaklarından ve siyasal bir akılla şekillendirilmiş tarih tezlerinden okuyan Kürtlerin gözü kör edilmiştir çünkü çarpıtıcılar, bize bir yeri işaret ederken geriye kalan her şeyin üstünü örtmüşlerdir.

Diğer milletler için normal olan sosyal değişim, yeniden tarihe dönme, başka adlarla siyasal bir varlık olarak ortaya çıkma ya da dil / din değiştirerek varlığını yeni bir formda sürdürme normal iken, söz konusu Kürtler olunca bu durum köksüzlük ve tarihsizlik ile eşitlenmiştir.

Türk olduğunu beyan ederken Kıpçak-Kuman ya da Oğuz olduğunu belirtme gereği duymayanlar, Kürt olduğunu söyleyenlere Zazalar ile Kürtlerin farklı olduğunu tefsir ile başlıyorlar söze. Asyalı olmak dışında bir benzerliği yokken Hunları ya da Uygurları Türk kabul edenler, Eyyübilerin Kürt olduğunu söylememek için kırk bin dereden su getiriyorlar ve sonra Selahaddin’i bir dini figür olarak hapsederek “Kürt bile olsa mücadelesi din içindi” diyorlar. Sanki Kürtlerin atının tozlu nalı üç kıtaya değse kıyamet kopar.

Şeref Xan’dan birkaç yüzyıl önce yaşamış Ermeni tarihçilerin kendilerini ve Ermeni soyunun kurucusu Hayk’ı bir mythos ile Urartulara bağlamasını tarih kabul edenler, Şerefname’de Kürtlerin soyuna dair hikayeleri tarihdışı olarak yaftalayarak değersizleştiriyorlar.

Dünyanın öteki ucunda kendi isimlerinden üç harfin bir arada bulunduğu bir tarihsel keşiften milli bir paye çıkaranlar, söz konusu Kürtler olunca on harflik benzerliği dahi yetersiz buluyorlar.

İtalya’daki Etrüsklere Türk diyenler Cudi dağının etrafındaki Kardoxların Kürtlüğüne isim benzerliği diyorlar. Anlam bağı olmamasına rağmen Kürt köylerinin isimlerini Ermenice’ye bağlayarak topraklarımızda hak iddia edenler, kendi ülkelerindeki Kürtçe isimlerin üstünü örtüyorlar. El insaf.

Şimdi bütün tarihi yeniden gözden geçirmemiz gerekiyor

03.07.2018

K.24

 

 

 

 

 

KURDISH CITIES

 

 

 


Foundation For Kurdish Library & Museum