Lêkolîn:

Home |Destpk|Ana Sayfa

KURDISTAN - BINGEHA ARISTANIYÊ -II-
Dîroka Kedî- û Heyvankirinê (Pastoral Revolution)

Swêdî

 

uu WÊNE ©-Arne Adler: Robîn û Besna ji îrdanek antîkî, îr-ê Germ divexwun. Li pêiya wan satil û firaqên bi emil ên îr û mêst dixuye.

 

îr ew vexwarina bi efsûn e, ku oreek di dîroka mirovayetiyê de pêk haniye. îr di metbexa kurdî ya xwedî toreyên pir a kevin de, xwedî ciyek sereke yê mazin e. Dîroka bi karhanîna îrî ya pir înteresan nîanî me dide, ku ji ber i sedemî ye, ku em xurakê îrî hema di her derfeta xwarin û vexwarinê de bi kar dihênin. Spartek, ne tenê di xwarin û vexarinan de ye, lê her wisan di ziman, antropoljî û efsaneyê (mîtlojî) de jî veartî ne – ji lew re dîroka bi karhanîna îrî, ji pir nêzîkî ve bi dîroka mirovayetiyê ve girêdayî ye.

 

dunyayê ne!!!!!!!!!!
Berhevkirina: Goran Candan (Mamosteyê Kurdî, wergêr)
                             

 

 

orea Mezr û Koçeriyê (Pastoral Revolution)

Çand û hunera cotkarî û koçeriya herî pêî, li ew welatê mêjûyî yê bi xêr û bêr, ku jê re dibêjin “Hîvika Bi Xêr û Bêr” yan “Hîvika Zêrîn”, li Mezopotamiya Bakurî (Kurdistan) bikivî û dest pêkir. orea andin û koçeriyê (1) bûye, bingeha van hemû pêdechûnên civakî, ku î roj em tê de ne.

Ew herêma ku jê re dibêjin Hîvika Bi Xêr û Bêr, xwedî qlmek nerm û hewayek pir pak xwe e. Li wir zencîra iyayên Toros, Zagros û Qefqazê xwe digehînine hevdu. Reh û koka “anda Mezopotamî” jî, ji dorhln van her du emên Firat û Dîcle’yê têt, ku li ser van iya û zozanên Kurdistanê, mirov cara pêî erd ajotine û ajel xwey kirine (2).

Wêne 2 ©-SCIENCE. Tixûbên Hîvika Bi Xêr û Bêr (The fertile Crescent, den bördiga halvmånen, hîlal el-xesîb, bereketli hilal)
Serê Hîvika Bi Xêr û Bêr a li jorê, ji rojavayê emê Firatê dest pê dike. Serê din a Hîvikê jî, berî ku bi dawî were, erdên li baûrê gola Wanê – ku li gor Încîlê Baxê Îrem li wir ava bûye, digire nav xwe û ber bi baûrê ve berdewam dike. Her wisan, berî ku sînorên Hîvikê li baûr bi dawî were, gewdê Hîvikê welatê horriyên Herranê yên încîlî, ew kevintirîn ûnewarê civakên mêjûyî yên li baûr û li rojhilata Kurdistanê ermo û Îlamê jî dike nav tixûbên xwe û wisan bi dawî têt.

 

 

 

 

Yekem wargeha kedkirina mh/mer/mna Kurdistan e 10500 sal Ber Zayin

 


uuuuDe tre tidiga stora uppfinningarna utöver människans kunskap att göra och kontrollera eld är; odling av vete, fermentering av mjölkprodukter och uppfinnin

 

 

 

g av hjulet. Dessa tre fenomen inträffade i denna geografi. (3) .

Ew sê bidestvexistinên mazin yên ji bilî zanebûna mirovan a agirdadanê û kontrolkirina êgir, zanebûna andina genêm (agrar revolution), heyvankirina îrî (pastoral revolution) û bi durustkirina erxê têger (orea zanistî ya têknîkê) bi xwe ye. Mirov ev her sê bûyerên mazin, li ser vî erdî bi dest ve xistine (3).

Her end ku ev bi hezaran sal e, ku em mirov hatine ser ruyê erdê, lê awayê peydakirin û bidestxistina me ya xurakê ji destpêkê ve ye, ku her weku xwe maye û hema qet ne guheriye. Bav û kalên me mirovên kevin, li nav komikên biçûk dijiyan û li xwezayê çi tit bi destê wan keta dixwarin. Jin û zaro fêkî, dan û zad berhev dikirin, reh û kokên giyê ji erdê hildikiandin û ajelên nekedî yên wekî kûsî û eytanokan, ku bi hêsanî dikaribûn bigirin ji xwe re digirtin û dixwarin. Mêr û peya jî, diçûn nêçîra ajel û sewalên ku dikaribûn bikutana. Carinan xwarina wan pirr bû, lê birçîbûn, her dem li ber deriyê wan digeriya. Gava refê van mirovên kvî, xurakê, ku bi destve xistibûn dixwarin û gava titekî xwarinê li dewr û berê wan ne dima, hingê ji wir bar dikirin û diçûn û koçê ciyekî din dibn.

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

Nexeya ku riya ji Kurdistan belavbna mihn kedkir nan dide

 

 

 

 

 

Yekem wargeha kedkirina mh/mer/mn bizina

 

 

 

 

 

 

 

Kurd di "andin Heywandariy" de xwed civaka her pemn pkeft ne. Kurdan orea andiniy ked xwedkirina ajelan fr hem xelkn din kirine.

 

Bi dewr û zemanan, ev berhevkar (collector) dest bi cotkariyê kirin û aboriya civaka cotkariyê derket meydanê. Her wisan jî hilberîn (produksiyon) û belavkirina berên cotkariya pêketî, belavkirina zad, nan, avoz (erab) û avcê (bra) dest pê kir. Nêîrvan bûn koer û dest bi xwedîkirina ajelan kirin û di vê hunerê de xwe pê ve birin. Her bi vî awayî ji xwe re di quntara iyan de mal û gund ava kirin. Di van malên xwe yên destpêkî yên wek holikan de, tev ajelên xwe dijiyan. Civaka koeriyê dest pê kiribû êdî. Endamên vê civata nuh, ji xwe re avkaniya xurakên xwe cî bi cî û sîstematîze dikirin. Guherandina cûreyên xurakê û bazirganiya bi ajel, got û berên ajelî wek îr, mast û penêr her ku diû berfireh dibû. Bi riya xwedîkirina ajelan, koer her dem xwedî xurakên cûrbecûr bûn, ku ta wê demê kes ji wan xurakan ne xwaribûn û ne jî dîtibûn. Pitî xwedîbûna zanebna cotkariyê û pitî ku xwe hînî hunera kedîkirinê (domestication of animals) kirin û dîsan pitî ku bikarhanîna îr, mast û penêr akere û berfirah hat zanînê, hingê bingeha avabûna aboriyek civakî ya nuh hat hol. Di vê civaka nuh de xurak û malên dinê, wek mulk dest guhertin û civatek nuh, aboriyek nuh hat holê.

Ew xelkên ku bi nêzîkî 7000 sal berî zayina Îsayî cara pêî erd ajotibûn, dest pê kirin gelek pêwîstiyên din ên jiyanê bi dest ve xistin û jiyan êdî ber bi hêsantir û xwetirbûn ve diû. Ji bo nimûnê; bi destve hanîna hunera nimandin, tirkirinê (yeast) di hilberîn û durustkirina hunera êkirina xwarin û vexwarinê de, civatek pir a pêdeûyî hat holê. Sîstema aboriya civatek nuh hat holê, ku ev orea koeriyê (pastoral revolution) bi xwe bû.

 



Jina ji rojgariya dîrokê ku dema mirov û ajel di bin qatiyek de dijiyan, îrî dide hem ji zaro hem jî ji kudukê berazî re

Komikên Civata Cotkar û Koçeran


Gava mirov xwe hînî hunera andina itlan, xwedî- û kedîkirina ajelan û nimandin tirkirina xwurakên ji giya û ajelan kirin, hingê ji du hêlan ve pêketinek civakî dest pê kir: ferhenga civaka cotkarî û koeriyê. Cotkar bi karê andina itlan û koher jî bi kedî- û xweykirina ajel û sewalan dirabûn. Ji vê û pê ve, ev her du komel bi hev re, di nav refek de ne dijiyan. Riya wan êdî ji hev veqetiya bû. Her kom, bi kar û barê xwe yê taybetî, di riya xwe de dest bi pketinê kiribûn. Lê ev her du kom bi hev re dibûn stûna civakek û sîstemek herî nuh a sosyal. Ev sîstemek nû ya aboriyê bû. Her komek bi karê xwe yê taybetî dirabûn, ku ji vê sîstema nuh ya aboriyê re dibêjin, Aboriya Koeriyê (pastoral economy).

Cotkar dest bi dewlemendkirina awayê andina van berên xwe yên itlan, ên wek genim (nan), tirî (avoz/bade) û ceh (avceh/bîra) kiribûn. Li hêla din koer jî dest bi dewlemend û bêhtirkirina eîdên berên ajelan kiribn, ên wek got (il yan hik), erm (pêlav, cil û kinc) û îr ku hem mast û hem jî penêr dida. Tevayiya van pêketinan bi hev re, dibn gengazî (îmkan) û ansên rizgarbûna ji mirinên nexwezayî û rê li ber pêketinên civakî divekirin.


 

uuuuui ui uWêne 3 ©-SCIENCE. Belavbûna zanetiya durustkirin û amadekirina hunera apêjiyê (the art of preparing and cooking meal) Hunera hilberîna apêjiyê berî zayina Îsa’yî bi 8000 sal berê dest pê kir. Li gor jimareyên li ser vê nexeyê, bi gelemperî zanîna danîna itlan hunera kedîkirina ajelan, ji cografya Kurdistana mêjûyî dest p kir ji vir bi belavbûna xwe li ser ruyê erdê kir.

Droka huner û anda pkeft ya durustkirina xwarinê 8000 sal e (Kovara Science) ev huner yekem car li erdn Hîvika bi xêr, bi gotinek din, welat Kurdistana drok pk hat. Ji ber v yek, Kurdistana drok hema hema di her war de WARÊ YEKEMIÎNAN e.

 

Med xwedîpez bûn

 

 

Kedî- û Xweykirina Ajelan

Domana peydabûna destkeft û hunera kedîkirinê, bi gelemperî bi du riyan dest pê kir û li ser ruyê erdê belav bû. Ev rê; bi riya dîlkirina ajelan û bi riya aviskirin (li ser hev rakirina ajelan) ve rû dida. Cotkar û koer her komel li nik xwe dest bi sîstematîzekirina avkaniya xurakan kiribûn. Dema ku koer bûn xwedî keriyên ajel, hingê pêwîstiya wan a bi ciyên ewle heb ku ajelên xwe l biparzin xweykin. Ev cih, ikeft û koz bûn. Xaniyên ku cara pêî ava dibûn, bêguman hem ji bo mirov û hem jî ji bo ajelan bû. Hem mirov û hem jî ajel, di bin mezela xaniyekî de bi hev re dijiyan. Van xaniyên pêemîn ji kevir û kuukan, ji heriya kayê seyand dihatin lêkirinê. Mirov ajel bi hezaran sal di van mezelan de, di van civak û gundên destpêkî (primitive) de, di nav hev de, bi hev re dijiyan (4).

 

 

 

 

Gava ku digotin li filan gundî hespek heye, ku mirov dikarin li ser pit birûnê, ev nûe ji gundek diû nav deh gundan û paê ev nûe li her der û doran belav dibû. Hingê van gundiyên pêemîn bi riya aviskirina hespan, ji xwe re ew hespê ku pirtir wan pêwîstî pê hebû, diafirandin. Lêkolîneran bawerî heye, ew gav û dema ku mirov û ajel di bin qatiyên mezelek de bi hev re dijiyan, bû sedema li hev nêzîkhatinek psîkolojîkî ya mirov û ajelan. Zivistanan pêwîstiya mirovan pir bi germayiya ji ajelan hebû. Lêkolînên arkeolojîkî, vê rewa dîrokî derdihên ber ronahiya rojê û dibestin. Ji vir bi nêzîkî 15 hezar sal berê, mirov dest bi kedîkirina ajelan kiribûn. Ajel bi gelemperî ji domanên guherînan pir bi lez derbas bûn û her wisan jî bi alîkariya riya aviskiri ve jî hin doman derbas kirin.

 

Gom, koz li zozanên Gimgimê (Varto)

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

Goma Kal min Canoy Xweik li ser iyay Qerejdax'. Ev gom ji destpka saln 1900' ve ye ku nehatiye bi karhann 2010, Goran Candan.

 

 

 

 

 

 

Ew prosêsa ku ajelek hov û nekedî, guherîna genetîka wî ji hêla mirovan ve bi destkariyek gitî (aviskirin) pêk hatibe, jê re dibêjin kedîkirina yekser a bi zanetî. Mirov ji berê de bûne sedemek bingehîn a guherîn û kedîbûna ajelan. Di navbera domana nekedîbûn û prosêsa kedîkirinê de, tixûbek berav ava ne bûye. Li gor baweriyê, mazintirîn daxwaza kedîkirina ajelan ji ber li demên ku xurakê mirovan kêm bûye, pêwîstiya wan a li tenita kêmkirina birîbûna xwe, bikarhanîna ajelan wek avkaniya hêzê (power supplier) bûye. Ango p erd ajotine bar kiandine.

 

 

 

Heyv ku xwedî hêza med û cezrê ye, wek hêza li pa nimandin û tirbûna îrî û jê durustbûna mast û penêr dihat zanîn û pejirandin.

 

 

 

Ji zemanên berê de, gotinên li ser girîngiya rol û ciyê ajelan, di doman û pêketina jiyana li civata mirovayetiyê, ji hêla teoriya domanê (teoriya evolusyon ya Darwn) ya Darwîn’ê jî tête bestin. Darwn wisan gotiye: ”Bi riya aviskirin di navbera hemû cûre ajelên ku mermalê (cins) hev in rê heye. Equs, anku hesp, ker û zebra. Bi ser hev bezandin aviskirina herî naskirî ya di navbera hesp û kerî de, hêstirê (qantir) ku bi hêzbûn û bi qertbûna xwe tête nasîn, hatiye afirandinê. Berhemên di navbera hesp û zebrayan de, di navbera ker û zebrayan de, ew j pirr li ser xwe û pirr bi hêz in, lê belê wek hêstir ew j stewr in.” Daxwaza bingehîn a aviskirina du cisnên cihê ew bûye, ku berhemên wan di kar û barê rojane û civakî de ji xelkê re bûye algir alavek rojane. Li tenita ku ajel bi bi got û îrê xwe girîngtirîn avkaniya xurakê bû, her wisan jî di kar û barê gran de, yên wek ajotina erdê û di karê pê kiandina baran de, xwedî ciyek pir grîng bû (5).

 

 


Fenomen û Hunera Nimandinê/meyandin (tirkirinê)

Bi nêzîkayî hezar sal pitî ku mirov xwe tam hînî hunera êkirina nan, avoz û avcehê kiribûn, vêca xwe hînî bidesvehanîna mast û penêrê jî kirin. Kedî- û xweykirina ajelan, rê dabû ku mirov ji xwe re avkaniyek din a xurakê peyda bikin, anku berhemên ji ajelan, ên wek îr û mast. Li tenita gotê ajelan, mirov dikari bûn ji xwe re îrê hespan, êlekan, mihan û berazan hilgirin û ji bo ku demên li pê xwe, li demên birîbûnê ji xwe re bixwûn û vexwin. Heyv ku xwedî hêza med û cezrê ye, wek hêza li pa nimandin û tirbûna îrî û jê durustbûna mast û penêr dihat zann pejirandin.

Ji bo pêsveûn û jiyana li civakê, girîngiya ciyê ajelan li civakê her ji dem û zemanên berê ve hatiye zanînê. Her wisan ev hizir û teorî ji hêla teoriya pêketinî ya Darwîn'î (teoriya evolusyon) jî hatiye bestinê: "bi riya aviskirin cotkirina du cinsên ajelan ên ne wek hev, her wek equus; hesp, ker û zebra. Cotkirina herî naskirî, cotkirina hesp û kerê, hêstirê (qantir) derhaniye meydanê. Hem jî hêstir bi hêzbn û zexmbûna xwe dihêt naskirin. Hîbrîdên (nifên cotkiriyên ne hevcins) ku ji ker û zebrayan hatine, ew jî ajelên xwedî tendurustiyek ba û bi hêz in, lê belê ew jî wek hêstirê stewr û xesandî ne." Sedema cotkirina ajelên ne hevcins, ji bo bi batirîn êwe, cîbicîkirina karê rojane ya xelkê, yê li civakê bûye. Li tenit avkaniya hêz, ji bo xebitandina di karê giran de, her wisan van ajelên kedîkirî, avkaniyek girîng a bidestvehanîna xuraka rojane, wek got û îrî, bûn jî (Têbînî 5).

 

Berhemn r r mast penr, berhemn xwedana heyv ne

 

Bûyera nimandin û tirbûnê ji van mirovan re, ta wê gavê titekî wisan kesnedîtî û ecêb bû. Van sedemên zanistî yên tirbûnê yên bi riya bakteriyan, hîna ni zanibûn. Ji lew re vê bûyerê bi irovekirinên ol û ayinperestiyê (teologiyê) ve ji xwe re rohnî dikirin. Ev bûyer ji bo van mirovan karê Xwedê b ne karê bakteriyan, ango 'mûcîzeyek' bû. Pitî heyamek mêjûyî, mirov êdî vê bûyerê bi riya hêza xwezayî irove kirin ta xwe gihandin serdema nûjen (modern), her xwedî vê bîr û baweriya kevin bûn. Li gor vê baweriya xwezayî, mirov digotin ku ev bûyera heyvanbna îrî û jê çêbûna mast û penêrê ku di mêjûyê mirovayetiyê de rolek herî girîng leyistiye, bi hêza heyvê rû dide. Mirovên berê, ta rojên serdema nûjen ku hînî ew sedema kîmyevî ya li pa bûyera nimandinê û tirbûnê, ew ê ku ji me mirovan re xwarinek pirr bi nirx û hêja yê xweçêj dide, hîna jî xwedî wê bîr û baweriya kevin bûn (6).

 

Bêrîvan r didoe

 

 

Bi riya nimandinê temenê xwurakê dirêjtir dibû û her wisan jî xurakên nimandî demên dûr û dirêj dikaribûn werin veartin, parastin û bi hêsanî bi xwe re gerandin. Nanê nimand/tirkirî zû kufikî ne dibûn. Avceh (bîra) demên dirêj dihat parastin û doava ku bûbû bade jî, bêyî ku xirab biba, bi salan dikaribû bimaya. Her wisan gava ku îr heyvan dibû, dibû mast û penêr, ku ew jî dikaribûn bêyî ku xirab bibana demên dirêj bimana. Bêguman xurakê welê dema kokirinan de bi hêsanî dikaribûn birin û hanîn. Di ûna bi xwe re birina barê mazin ên xurakê, mirov van xurakên nimandî û heyvankirî yên barê sivik, bi xwe re bi hsan dibirin û dihanîn. Rêwî her dem rastê nêîr ne dibûn, pitî rveûna rojekê, dîsan divegeriyan nav kom û gundên xwe. Lê belê bi van xurakên heyvankirî yên wek kek û ortan yan penêrê hikkirî, rêwî dikaribûn riyên ji rojekê dirêjtir herin. Bi gotinek din ev cûre xurak rola ardûya (benzîn) belavkirina huner û zanîna andinê li ser dunyayê leyistiye (7).

Li civata van gundiyên pêîn dibe ku rojekê yek ji wan pareyek ji 'nanê' kevin kiribin nav hevîrek nuh û dîtibin ki awa hevîr ji ber 'nanê kevin' dinime û tir dibe û bi dehan car jî, ji hevîrê xwe yê destpêkî pirtir dibe. Her wisan jî êj û tahma nan xwetir dibe. Bi riya azîneya nimandin û tirkirinê, mirov xwe hînî bi destxistina xurakên bi kvalteya bilind kirin û ji xwe re nan, mast, bade û avcehê durust kirin.

Bi destvexistina vê hunerê re, mirov hêdî hêdî têgehîtin ku mirov êdî dikare bi ser cîhana giya û ajelan de desthilatdariya xwe bi cih bike. Mirov êdî sêweya jiyana kevin ne dipejirandin û bi bîr û baweriya serkeftinê ber bi rojên pê ve diûn.

Bi nêzîkayî hezar sal pitî xwedîbûna li zaniyariya hunera pahtina nên, bidestvehanna bade û avcehê, mirovan xwe hînî hunera heyvankirina îr û mastî jî kirin. Kedîkirin û xweykirina ajelan, rê dabû mirovan ku ji xwe re çavkaniyek nuh a xurakê bi dest ve bixin, ango berhemên xurakî yên ji ajelan her wek îr, mast û penêr. Li tenita gotê ajelan, mirov êdî dikaribûn ji xwe re ji îrê hespan, mangan, mih û berazan bidoin û wê bi riya heyvankirinê bikin mast û penêr û hilînin ji bo demên pêwîst ên li pê hing ji xwe re bixwin.



WÊNE 4: ©-Arne Adler:îre-e Germ, Derman-ê Bapêê (îrê germ bi baharatan),
Mehîr (orbê dew bi dan û baharatan)

uuuuui

Koden Zimanî

Lêkolînek biçûk a etîmolojîkî ya li ser çar peyvikên îr, yogurt, bade û heyvankirinê em birin rojgariyek kevin a dîrokê, rojgariya serdema berdî (neolîtîkî).

Li van rojgariyên kevîn n dîrokê, baweriya mirovên van serdeman welê bû, ku encama bûyera heyvankirinê, hunera xwedanokên wan bû. Bi destê xwedanokên wan ev huner dihat afirandin cîbicîkirin. Em vê yekê di karhanîna bi berfirehî ya peyvika hindo-ewrûpî ya essans'ê de dibînin. ”ess”, ”ass”, ”assa”, ”oss”, ”ozz”, ”uss”, ”uzz” = ku dihêt wateya yê rastî, yê girîng, yê bingehî, yê bilindkirî, yê çavkanî, yê durust, yê xawên, xweda û hwd (Têbînî 8).

Di zimanê kurdî de peyva asman yan jî azman dihêt wateya qada xwedayî. Gava mirov bi riya heyvankirinê (nimandinê, tirbûnê) ji xwe re mast, bade û avceh bi dest ve dihanîn, digotin ew 'dermanê' kîmyewî (avzûn, havin) îksîrê xwudayî ye, ku mirov pê dibe bêmirin, ev av e ku jiyanê dide. Ji lew re ew peyva kurdî avûz peyva ji bo nimandin û tirkirinê ye. Peyva avûz ji du morfeman, beþên bingehîn ên watedar pêk dihêt û di vê peyvikê de morfema av wateya avê dide û ûz bi xwe jî dihêt wateya yê bingehîn, yê rastî, yê bilindkirî. Her wisan peyva hamîlebûn jî li gor vê danezana morfema peyvî dihêt diyarkirinê: av+is = ku dihêt wateya 'hilgirtî bi ava jiyanê'. Vexwarina ku ava xwedayî iksîr li nav e, bi kurdî jê re avoz (bade) dihêt gotin. Gava mirov vê peyvê ta bingeha morfema wê diverise, analîzê dike, mirov dibîne ku 'kiteya' av morfema av, dihêt wateya avê û morfema oz jî dihêt wateya yê bingehîn, yê rastî, yê bilindkirî.

Her wisan jî bala xwe bidin nêzîkayiya analîza morfolojîkî ya peyva hindo.ewrûpî ferMENTation: os-t (penêr), jes-t (hevîrtir), mal-t (cehê tirkirî) û mas-t (kurdî). Pêpirtika (prefiks) 'm' li nav van peyvan, nîana (femininum) ye. û morfema 'as' jî, nîana domana tirbûnê diyar dike. Tîpa 't' jî tempusa rêzimanî ya peyvî ye, ku dibêje me ku 'ev bûyer cî bi cî hatiye', 'hew bûye', 'çûye serî'. Bi kurdî ji ûnewarê cîbicîkirina karê îremeniyê re mandra dihêt gotin. Ji çakiya xwe peyvikên îr, mast, mandra û heyv li nav zimanên îndoewrûpî yên cihêreng rûber bikin bidin ber hev. Qet ne seyr û xerîb e ku mirov were ser heman encamê. Ji ber ku van kod û nîanên zimanewanî nîanî me dide, ku domana zaniyarî ya bi destvehanîna berhemên îrî çawa dest pê kiriye. Ji çakiya xwe li lîsteya jêrîn a peyvan li nav zimanên cihêreng temae bikin.

Peyva nimandin û tirbûnê di zimanê kurdî de jê re dibêjin 'heyvankirin/hewênkirin'. Di vê peyvikê de heyv=heyva li asman e û kirin jî lêkera kirinê ye. Di gelek zimanê hindo.ewrûpî de ev peyv her wisan pêk hatiye. Ji bo nimûn, li zimanê almanî navê hevîrtirê hefe ye. Zimanê kurdî dikeve beê rojhilatî ya zimanên hindo-ewrûpî.

Pirsnasiya, etîmologiya peyva "genim"

Peyva "genim" bi kurd di wateya "destpk" de ye. yan j, "zayin". Li ynaniya kevin j heman peyv e: "genima/genimata". Ev peyva ynan ji peyva kurd ya "genim" hatiye.

end peyvn ji heman reh honand ev in :

"Gen" wek li peyva "genetk"
"G/Jen"wek li peyva "jnokolog"
"Geness" wek li yekem sreya tewrat ku wateya w "destpk" ye.

 

 

 

 

Huner û Riya Zanebûna Heyvankirinê Bi Hêza Xwedanoka Heyv (Heyv, Meh)

Li toreya olî ya hoz û êlên pêemîn ên hndo-ewrûpî, perestiniya ji xwedanoka heyvê re hebû. Xwedanoka heyvê jî her dem bû. Ji lew re navê xwedanokê bi pêpirtika ma ku di zimanê hindo-ewrûpî de nîana mêbûnê ye' dihat nimandin. Ji lew re di gelek zimanên hindo-ewrûpî yên rojhilatî de, navê heyvê bi pêpirtikên mêbûnê yên "ma", "mo" dest pê dikin. Pêkiteya ma ya di nav van zimanan de ji peyvên latînî yên "mater", "mamma" dihêt. Ev dihêt wateya xwedanoka her bebikên li ber îr' ango, mama.

Huner û riya zaniyariya domana heyvankirinê ji lew re dihat bi perestiniya bi xwedanokên heyvê. Li hêla din jî riya tirkirin, heyvankirina berhemên giyayî (nan, bade, û avceh) jî di bin hêza destê xwedanê mazin a hetavî (nr) bû. Di mîtolojiya antîkî ya hindo-ewrûpiyên bi navê yûnanî de, ev bi navê ZE / TSE / DIO dihatin nimandin û Zeus xwedanê herî mazin a li ezmanan dizanîn.

Li gor bîr û baweriya van gelên ji rojgariya dîrokê, xurakên wek mast û vexwarinên wek bade xwedî hêzeke xwedayî bûn. Ji ber vê yekê ye ku mirov li wargehên pîroz yên wek perestgehan, nan dixwar û bade divexwar. Ew badeya ku ta li rojên îroyîn li perestgehên wek dêr, dihêne vexwarinê û parenanê ku dihêt tahmkirinê, ji vê toreya kevnare maye. Bîr û bawerî ev bû ku van vexwarinn tirkirî yên xwedayî, xwedî hêz û tuwaneyek xwedayî bûn û mirov ji ê û eleman pak dikirin. Temenê mirov dirêj dikirin û bi vexwarina wan mirov ji gunehan pak û xawên dibn (Têbînî 9).

 

 

 

 

Ew xelkê bi navê kiriyan ku li bakurê Behra Re, li Ukranya royn dijiyan, xwe ba hînî kedîkirina gelek ajelên wek hesp, mîh û berazan kiribûn. Her ji ber vê yekê jî bûbûn xwedî aboriyek pêketî ya civakî, ku ji bo dotina hespên xwe xulaman bi kar dihanîn. îna kiriyan a serdest xwedî mafê xwarina to'yê (qeymaxê) r û mastî bûn. Qedexe bû heger xulamek ji xwe re toyê mastî tahm bikira. Lê belê ya herî dijwar di jiyana van xulamên de ev bû, ku avê xulaman dihat derxistin û korkirinê ku xulam i car ni karibin xwe hînî hunera bi destvehanîna mast û penêrê bikin, ji lew re gava fîrar kiribana, hing dikaribûn vê hunerê jî, bi xwe re bibin. Ji lew re hunera bi destvehanîna mast û penrê nehêniyek (sirr) civakî bû (Têbînî 10).

 

 

 

 

 

Dibêjin gava ku ketiya peyamber Nûh'î bi rojan û mehan di ser avê de diherikî û diû, ew îrê ku ajeln li ketiyê didan ew end pirr bû, ku jê re cih tune bû. Hingê peyamber Nûh mek dihanî û îrî diêxist di nav van mekan de. Pitî heyamekê didît ku ev îr heyvan bûye û bûye, mast û penêr. Peyamber Nûh pêî heyfa xwe bi vê haniye, ku îrê di dest w de tev xirab bûye. Lê gava ku tahm kiriye, hingê fam kiriye ku xurakek pirr xwe û ciwan hatiye holê. Dibêjin ji wê rojê ve ye ku mast êbûye. Her end îrokek bi fentezî be jî, dîsan ev îrok pirr nêzîkê rastiyê ye. Ji ber ku di zikê golik û mangeyan de ferik heye, ku t de dermanê heyvanirinê heye. Ew ê ku îr diqusîne, dike mast û paê jî penr ev madde bi xwe ye (Têbînî 11) û (Cavkanî #7)

 

Bêrîvan, rdo e

 


Mast - Ew îrê Tirê Desthilatdar ê Herî Bilind

Bêguman mast xwedî navek xwedayî ye - xwedî navê wî Xwedayê herî mazin a zerdetiyê Ahura Masta (îrê tirs) ye. Ev bi wateyek din 'îrê tirê desthilatdarê bilind e û di wateya ew vexwarina herî desthilatdar e. Vexwarina tirbûyî/heyvanby ya Xwedê, ya xwedayî. Ew vexwarina bi efsûn. Van peyvên li ser mast' nîanî me dide ku hoz û êln kevin ên hindo-ewrûpî, paye û nirxek bilind didane bi îrê tirkirî.

Huner û pêzanîna êkirina xwarina bi îr ji zemanê pirr kevin dihêt. Li nivitek berdî ya ji heriya pijandî, ya mezopotamiyayî, ku 3750 sal kevin e, wek reeta xwarinê hatiye amadekirinê, tarîfa êkirina v xwarinê li ser hatiye nivîsînê: gotê berxê bi pîvaz û îr, di nav îrê tirskirî û xwîn de kelandî.

Li tevaya civakên Rohilata Navînî, xurakên tirkirî wek nan, mast û penêr pîroz in. Pirê caran gava mirov snda rastgoyiyê dixwun, hingê ne li ser Quranê, lê belê li ser nan û mastî sund dixwun. Ba diht zanînê ku ji rojgariya kevin ên dîrokê ve, van xurakan li nav anda civakê xwedî ciyê nirx û hêjayiyeka bilind wergirtine. Li Hindistanê mange pîroz dihên zanîn, li Rohilata navîn jî mast û nan. Ji bo nimûne i car mirov pê li ser nan na ke. Mastê ku ji ber xwarinê maye, mirov na rijîne her derê. Gava pirr pêdivî be, ev dirijînin di bin darekê de.

Li ser girîngiya cihê mastî û dîroka mastî gelek vegotinên înteresant hene. Lê belê ev îrok ba têdigehîne û ku bi rastî mast dikare i bide ji mirovan re. Bêguman jiyanek bi tendurustiyek rêk û pêk, temenek dirêj. Peyva Agrî li sanskrîtê (Têbînî 12) di wateya Xwedanê agir e. Li gor vê bîr û baweriy Agrî bû ku xwedanokan afirandibû, êkiribû. Agrî jî hêza xwe ji vexwarina xwedayî wergirtibû. Ev vexwarina tirkirî bû ku hêz dabû Agrî û ew kiribû bêmirin. Gava mirov beharata bi navê homa (sarcostema vininelis) kir di nava masta (mast) de, hingê ev vexwarin bû vexwarinek pirr a bi hêz ku kî wê vexwara, jê re dibû derman ji lew re vexwarinek pirr kêrhatî bû ji bo laê mirovî, zengîn b ji hêla vîtamînan, ku loma hem hêz dida mirovî û hem jî temenek dirêj. Bi rastî jî vexwarinek xwedayî!

 

 


Di Metbexa Kurdî De Bi Karhanîna Mast û îrî

Gundî û koerên Kurdistanê berhemek taybetmend a îrî bi dest ve dihênin ku jê re mentir dihêt gotin. Ev peyv dihêt wateya 'ment'ê tir. Encama berhemî ya herî ba bi karhanîna ji îrê mîhî yan bizinî ve dibe. Dermanê ku mirov mentirê pê êdike, pitî germkirina (pastorising) îrî, end dilopên îrê firo yê xav ku ji mîh yan jî ji bizinê nuhzayî dihêt wergirtin û end giyayên baharatî yên teze yên kurdî ne. Mirov v îrê germkirî end saetan li nav cerekê devgirtî li ciyek hênik dihêle. Pitî end saetan naverok dibe vexwarina mastê rohn, ku hem ji bo birîna maîdeyê (ulser) û hem jî ji bo serêê (migren) dermanê di cih de ye. Bala mirov dikiîne, ku her end bi saetan li ciyekî hênik rawestayî be jî, dîsan mentir wek li ser agir hatibe dahênan germ e. Ji bo areseriya kula zik û serêê, divê nexwe wê bi germahî vexwun ku îfa xwe zû bibînin.

 

 

Foto: Masum Suer

 

Li metbexa kurdî mast û îr bi gelek awayên cihêreng û xwe dihêne bi karhanîn. Ciyê mast wisan diyar û girîng e ku li nav metbexa kurdî, loma mirov dibêje: "nan û mast xwarina rast!" Her wisan jî ciyê îr girîng û pirr diyar e. Loma kurd dibêjin: ”Nan û ir xwarina mîr!

Gundiyên kurd ji bo berhemek îrî, azîne û metodek pirr kevin bi kar dihênin ku jê re dibêjin Mastê taze. Ev gundiyên hêla herêma Rewanduzê ya Baûrê Kurdistanê ye, ku mastê teze dikin di nav kûzekê de. Pariyek biûk ji nanê beyat dixin di nav mastî de. Paê bez germ dikin û bi ser devê kûzî de dikin. Devê kûzî bi qapaxekê ba digirin û girê didin. Erd dikolin kûzê mastî dixin bin erdê û ser wê digirin ta zivistanê ne derdixin. Gava zivistanê kûzê mastî ji bin erdê derdixin, mast bûye xwedî êj û tahmek êdî xwetir.

Li jêrê me end reeteyên xwarin û vexwarina mast û îrî ji metbexa kurdî ji bo we nivîsiye. Ji bo nimûnê, mehîrê bi baharatên teze ku di devê mirovî de dihele.

 

 

 

 

 

 

Wneya keriyek dewaran ji Mezopotamiya Bakur (ji Kurdistan'e) Mohra Serdema Ururk' / Mohra slndr (4100-3000 BZ).

Mast (yogurd) end hezar sal pit orea Huner andin li erdngariya drok ya Kurdistan hat kirin. Mast xwarinek kevnar e. opn w yn p di serdema neoltk de di navbera 10 000 5 000 BZ t dtin.

Bo nimne wisa t bawerkirin ku 2000 sal BZ nv niy chan berhemn r dixwarin. Mast wek hilberneke kevneop derbas droka mirovahiy bye. Ew r diparze. Dibe ku mast her pn bi tesaduf li Kurdistana drok, li dor 5000 sal ber zayn hatibe kirin. opn her pn n mast durustkirina mirovan digihje 8500 sal ber zayn (li Kurdistana mjy li Afrka'y), rkirin ji nz ve bi kedkirina heywanan ji hla mirovan ve girday ye. Mast li destpk de wek azneyek (metodek) bo parastina r heywanan bi kar dihat.

 

 

 

 

 

 

 

 

Ji penr hikkir y ku j re dibjin kek, olek, ortan, li Kazaxistan xelk kazax j re dibje: kurd, kurt

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

Gelo Zero Axa'yê Kurd ê 160 Salî (1774 – 1934) – Berhemê Bucîzeyî yê Mastî Bû

Zero Axa ku jiyana wî ji hêla zaniyarên sala 1930'yî ve hat bi spartek belgekirin, wisan dihêt zanînê ku ev kes ew kurdê herî temendirêj ê serdema nûjen (modern) e. Zero Axa xelkê herêma kevneciyay yê Bitlîsê ye. Av û hewa xwe a herêma Bitlîsê û Kafkasê bi nav û deng e. Ev her du herêm naskirî ne bi kal û pîrên xwe yên temendirj. Li gelek welatên roavayê wêneyên van kal û pîran her dem li ser pakêta sîr û mêst dixin.

 

 



Zero Agha, 160 (!?) sal jiya

Temenmazinên li Rohilata Navînî, supasiya xwe ji mastî re bi van peyvan diyar dikin: ”Ez bi xêra mastî gihame vî temenî, ne bi xêra Xwedê jî! (Têbînî 13).



Zero Agha, dema hîna 148 (!) salî bû.


Zero Axa gava 17 salî bû ji Kurdistanê hat Konstantînopolê (Stanbolê). Zero Axa ji bo debara jiyana xwe sed salek (!) sax, karê barhilgiriyê (hemaliyê) kir. Zero Axa gava 90 salî bû jê re kurek êbû. Zero Axa 12 caran jin hanî. Jê re 28 zaro êbûn. Ji zarokên wî tenê kea wî ya 80 salî pitî mirina Zero Axa ma li jiyanê. Ne henek e ku heger mirov bibêje Zero Axa sê sedsalan (qurn) jiyaye. Zero Axa ji hêla grûbek arkeologan li Konstantînopel'ê hat naskirin. Ev grûb Zero Axa bi xwe re birin Amerîkayê. Li Amerîkayê nirxê Zero Axa xwe û ba dizanibûn û bi germahî xêrhatina wî kirin.

 

 

 

 

Kurd ji jiyana erdklan (erdajotin) pez dewar xweykirin re anku ji jiyana gundayetiy re dibjin; Jiyana Kurmanciy (Pastoral Life)

 

 


R E E T E

ÎRÊ GERM (îre-germ): Teyeste: - ji bo 2 kesan: 2 îskan îr, 3 lib ekir, Durustkirin: îrî bikelîne, ekir bike navê, tevde û berde nav îskanê. Hinek raweste da ku tovek (qeymaxek) were serê.

MEHÎR (orbê mastî) Teyeste: - ji bo 4 kesan: 1 liter mast, 2 dl av, 2 dl danê kutandî, 1 dl nokê kelandî, 2 keviyê xwarinê (kxw) ard, 2 hêk, hinek naneya teze, rûn zeytê, rûn kere, xwê, îsota hêrandî ya sor. Durustkirin: Av û mast tevde (=dew), Bide ser agir û bikelîne. danê hêrandî bike navê, paê jî nokê kelandî berde navê. Dû re end kevî jî ard û ba tevde. Li vê heyamê hêk jî tê de bikîne. Hinek na'neya teze jî bixe navê, rûnê zeytê berde di navê de û hinek jî rûnê kere. Bi xwê û îsota sor a hêrandî jî tahmê bidiyê.

DERMANÊ BAPÊÊ (îrê germê bi baharat, dermanê bapêê): Teyeste:- 1 kes: 1 piyale sîr, nîv keviyê ay rereik, end dendikê îsota re ê glover. Durustkirin: îrî bikelîne, baharatan biêxe di nav de û tevde. Bahartan bi parzûnê jê derxe. Hîna germ e vexwe.

 

Navê orbeîrê di end zimanên cihêreng de:
orbeir (kurdî), Srxorma (urdu), Kr (hindî), rbirinc (farsî), Rez be halîb (erebî), Riso al latte (italî), Sutlac (tirkî), Brindz-i shila (ermenî), Dajsat ores (ibrî).

 

 

 

 

 

 

 

 

 

Li drok cara yek kurd hsp ked kirin

Du lkolnern drok yn her zde tn xwendin; Carl-Elof Svenning (1964) Ferdinand Hennerbichler (2004) jrn dinivsin:

'' Devera heyva berhemdar ji (Fertile Crescent) ji mj ve bi pesaziya xwe ya tekstl navdar e. Beriya ku hevrim ji n pemb ji Hindistan were, tevnkarn v herm her tim hewcedariya wan bi hir heb hir j ji pez Kurd dihat. Li bajarn Asyaya Navn j hewcedar bi got pez 'kurd' heb. Bi v away kurdan di jyana abor ya Asyaya Navn de wek heywandarn w roleke girng lstin. Dibe ku ew ji z de w rol dilstin. Belk j kurd bn ku hesp carek bi ariyan dane naskirin. heta radeyek kurd h j hesp xwey dikin''.
Carl-Elof Svenning
, Politisk tidskrift, CUF, ile 1964, li ser ern ivan n kurd n njen )

''Delln zanist bi zelal nan didin ku bav kaln kurdan di DESTPKN her z de li Rojhilata Nzk a Ewrasyay (di navbera Asya Ewrpay de) di Heyva Berhemdar de di Serdema Kevir (neoltk) de jiyane.

Ferdinand Hennerbichler (2004)

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

Herr - Kurdistan

______________________________________
TÊBÎNÎ SERINC JÊRENOT:

 

* (1): orea çandinê (agrar) û Mezr û Koçeriyê (pastoral)


* (2): Di encama lêkolînên arkeolojîkî nivitek berdî (kevirî) hatiye dîtin ku ev nivit wek kevintirîn menuya restorantê dihêt zanînê. Ev nivita berdî li ser erdê Baûrê Kurdistanê hatiye dîtin. Li yeklemîn rêza vê menuyê ev xwarin hatiye nivîsînê: 'birinca bi pîvaz li nav xwîna berazî kelandî.' Li heman herêmê, kûzekî kevin hat dîtin û bi lêkolîn û analîzan hat , ku bermayê li binê kûzê bade (avoz) bye. Temen vê badeyê 2500 sal berî zayinê bye. Berî ku mirov rast li vê bermayê badeya y li bin vê kûzê hatibûn, bawerî welê bû, ku mêjûya kevintirîn hunera bidestvehanîna badeyê, li herêma çiyayî ya li Anatoliya Baûrî, li herêma Tarsûsê bûye. Bi dîtina vê cerê, li ser xaka Kurdistanê, mêjûya hunera bidestvehanîna badeyê 1000 sal kevintir çû û her wisan j ûnewarê hunera bi destvehanîna badey jî bi çendî 1000 km êdî ber bi baþûr ve hat. (Çavkanî #19).

* (3): Grûbek zaniyar li Almanyayê, bi alîkariya azîne û metoda DNA'yê ûnewarê nitimanê genim li herêma Diyarbekrê li Bakurê Kurdistanê destnîan kirine. Dîsan kevintirîn têger (tekerlek) a naskirî ya ji dîrokê, li nêzîkê vê herêmê, li dorhêla golên Wan û Ûrmiyê hatiye dîtin. Ev herêm, herêmek bi çendî 600 km dirêj e û bi çendî 200 km jî berfireh e. Van têgerên ku kli encama lêklînên arkeolojîkî hatine peydakirinê, temenê wan li dor 3000 sal berî zayinê ye. Bi gotinek din xwedî temenek bi 5000 salan in (Çavkanî #16).

* (4): Piraniya erdê Hîvika bi xêr û bêr (Fertile Crescent) dikeve nav sînorên Kurdistanê. 'Titê ku vê herêmê ji ciyê din cihê dike, di mêjûya aristaniyetê de bûyera xwurakê - bûyera çandina itlan û kedîkirina ajel û sewalan e. 'Piraniya erdê Kurdistanê, erdê çandbar e. 'îqlîm û hewa vî welatî jî, ji bo xweykirina ajelan pirr kêrhatî ye. Ji ber vê yekê ye ku xelkê ku ji rojgariyên kevin ên dîrokê li Kurdistanê jiyane, bi karê xweykirina ajelan rabûne. (Çavkanî #11-13).

Li gundên çol û çiyayên Kurdistanê, li wan gundên ku ji bajaran pirr dûr in, mirov hîna jî wek li zemanên berê, di gel ajelan dirabûn û dirûnin. Di odeyekê de mirov û ajel tevî hev dimnin.

Gava mirov jiyana mezrên kurdan ên ku tê de ajel xwey dibin dikole, mirov ûnewarê cihêreng ên taybet dibîne ku ajel têde xwey dibin. Li gor taybetmendiya xwe ji van ciyan re dibêjin koz”, ”gov”, ”zom”. Gavan û ivan li van ciyan pirr nêzîkê van ajelên xwe dijîn. Xweykirina çeîdên ajelan, li Kurdistanê pirî caran li gor rewa erdnîgarî û îqlîma Kurdistanê hatiye hilbijartin. Gerandina keriyên pêz li nav gelek herêman, ji ber xwegihandina ser çêreyên li hawîrdorê bûye. Gava li mehên havînan peydakirina erdên çêre li deverên jêra Dîcleyê pirr dijwar bûye, koçerên xwedîpez bêgav mane ku keriyên xwe ber bi herêma çiyayî ya li dorhêlên çavkaniya çemên Dîclê û Feradê birine. Li van herêman ji bo keriyên pêz her dem çêreyên havînê hebûne. Lê gava ku zivistan dihat, van koçeran, xwe bi pezên xwe dikiþandin herêmên baûrî, ûnewarên ku lê çêreya zivistanê bi dest diket. Lêbelê nîvkoçer jî havînan ji xwe re li nav van 'xaniyên' çendemî (muweqet) ên ”koz”, ”gov”, ”zom”an de dijiyan. Zivistanan jî divegeriyan nav malên li gundên xwe, ku li wir her dem qûtê ajelan ê ji bo zivistanê dihat hilanîn. Ev çûnehata ji ber erdnîgariyê û îqlîmê, ji rojgariyên kevin ên dîrokê ta ber bi roja îroyîn, her dem jiyana koçeran li gor van mercan bi reng kiriye. Her wisan ku her hoz û êlên koçeran, di zemanên van çûnehatên salane yên demsalî (mevsim) de, li çûnehatên ji baûr ber bi bakur ve û ji bakur ber bi baþûr ve, ji xwe re dem û guzergahek pirr xweser û taybet diyar kirine. (Çavkanî #13, 15).

* (5): "Ne tenê hesp û ga ji bo alîkariya mirovan dihatin diajotin, xebitandin, her wisan jî hêstir li zemanê berê ajelek barkê e, kar û xebitandina ji bo kar û barê civakê bûn. Li hinek welatên Asya Nêzîk, hîna jî bi van ajelan kar dihê kirin. Piraniya van hêstirên ku li van welatên asyayî dihêne xebitandin, li welatê kurdan dihêne xweykirin û li nav van welatên cîran belavkirin (Çavkanî #5).

* (6): Li çîrokên efsane û mîtoljiyê de, karê xwedanê (nr) hetavî karê tirkirin û nimandina berên giyayî yên wek genim, tirî û cehî b. Lê belê di nav karê xwedanokên heyvê (m) jî, heyvankirin berhemên îrî, mast û penêrê hebû. Gelên serdema antîkî, wan bawerî ev bû, ku yên îr hewên dikir, xwedanoka heyvê bû. Karê xwedana heyvê, heyvankirina berhemên îrî serzdekirina v xurak b. Li bîr û baweriya van gelên ji rojgariya dîrokî, 'xwedanên Ass' li pa karê prosêsa heyvanbûnê de bûn. Wan îr dikir xurakê xwej yên wek mast û penêr. Xweda vî karî ji bo mirovên xwe dikirin, da ku ew li zemanên xelayê ji birçîbûnê ne mirin (Çavkanî #24, 25).

Ajelên kedîkirî yên cirba, ne tenê çavkaniya xurakê bûn. Ajel her wisan jî li avakirina civakê de alav û navgînek kêrhatî yê herî girîng bûn. Herêma Hîvika Bi Xêr û Bêr, ji zemanên kevin ve bi îndustriya xwe ya qumaê dihêt naskirinê. 'Berî ku hevrîm ji Çîn û Hindistanê werin, tevnên van welatan pêwîstiyek berdewamî ya ji bo bi destvexistina hiriyê hebû û çavkaniya temamê hiriya ku diçû van welatan ji keriyên bêhejimar ên herêma Kurdistanê diçû van welatan. Her wisan jî tevaya bajarên welatên Asya Nêzîk jî bi gotê mih û berxên welatê Kurdistanê xwey dibûn. Kurd wek xwediyê kerî û naxirên ajelên bêhejimar, xwedî rolek mazin bûn di jiyana aboriya welatên Asya Nêzîkî de. Ne dûr e ku kurd rojekê hesp bi asûriyan dan naskirin. Hîna jî kurd hesp dizayînin û xwey dikin.'(Çavkanî #1, 5, 10, 16, 18)

* (7): Xurakên teze, bi riya tirkirin û nimandinê ji bo demên dirêj dikaribûn bihatana hilanînê. Li destpêkê, ji bo peydakirina xurakê li rojên kêmxurak û xelayê, li rojên rûdanên malxirabiyên ku xweza bi serê mirovan dihanî, bû sedema herî pêemîn û bi tund (nêçîr) kedîkirina ajelan. Ev welê berdewam kir ku ta ku mirov êdî bêhtir bû xwedî pêzanîn û tecrubeyên dorhêla ûnewar û civaka xwe. Mirov hingê bêhtir mejiyê xwe xebitand da ku ji xwe re rêç û azîneyên ji bo peydakirin û hilanîna xurakê derhêna holê. Bêguman yek ji van rêç û azîneyên zaniyariya hilanîna xurakê, xwehînkirina hunera durustkirina ”Kak”'ê bûye. Kek cûreyek penêrê ya bi riya xwezayê hikiri ye. Ev xurak ta roja îroyîn jî bêguman herdem li metbexa kurdî hebûye. Salane li metbexa gundên det û çiyayên Kurdistanê. Her sal û demsal li binê tûrikê pita pêemerge peyda bûye. Kek zivistanan bi taybetî dikare mirov ji birçîbûnê rizgar bike. Ji lew re ev xurak têr û tije ye proteînan (Çavkanî #13, 24, 25).

* (8):Ass/ess”: yê rastî, yê girîng, yê bingehî, yê bilindkirî, yê çavkanî, yê durust, yê xawên, yê xwedayî (Çavkanî #24, 25, 27)

* (9): Li perestgehên hevdem yên wek dêran, hîna jî op û bermayên van tore û çanda kevin mane. Perçebiçûka nanê ku kee li dêrê ji bo çêj û tahmkirinê belav dike, her wisan jî qurtek ji badeya ku dide mêvanên dêlindêzê (merasîmê) ku jê re dibêjin xwîna Îsa'yî, bermayên her vê kevneopê ne. Bêguman mirovên serdemên kevin ên ku badeyê divexwarin, ew jî her wek van mirovên hevdem ên, ku badeyê divexin, di kar û tesîra ku vexwarina badeyê li ser laê mirovî dihêle, xwedî bîr û hizrek hevbe bûn. Yê vê vexwarina 'bi efsûn' divexwe bguman serxwo dibe. Kî bade vexwe serxwo dibe. Ji lew re navê vê vexwarina ku mirovan 'êt û dîn' dike, kirine 'ava ku mirov dîn dike.', her wek navê 'ava êgir' li nik çermsor, îndiyan û niteciyan. Ne dûr e ku çiyayê Tûrabdîn (tûr-ab-dîn) navê xwe ji ber vê vexwarinê wergirtiye, ji lew re tevaya dorhêla çiyayê Torê (Tûrabdînê), li rojgariya kevin a dîrokê wargeha hilberîna (produksiyon) badeya ji bo qesra qralên Kurdistana mêjûyî bûye (Çavkanî #27).

* (10): Bi naskirina peyvên li zimên, bi irovekirin û naskirina nexên folklorî û her wisan jî bi naskirina jiyana folklorî, mirov dikare çavkanî û bineretna dîroka pêveçûna tore û kevneopan derhêne meydanê. Li mîtolojiya grek-anatolî (dîonîkî) ev yek li muzîk û govenda mîllî yê van gelan, pirr zelal xuya dike. Ji bo nimûnê, govenda li ser tiriyan a pêncgavî (pentatonîk), ji vê toreyê hatiye. Sê gavên pêemîn ji bo ba binpêkirin û eciqandina tiriyê ne, du gavên mayî jî, ji bo bi êweya herî ba derxistina ava mayî ji nav tiriyê eciqandî û ji bo herikandina vê avê di nav niqre û sîtilên tirkirin û nimandinê ye (Çavkanî #25, 27).

* (11): Ferþik (enzymek/hewên) ku li nav ava zikê biçûk ê pez, golik û dewara heye: gava ku mirov dike di nav îrî de, proteyîna bi navê ji xwe ber dide nav îrî. Ev ferik ji zikê golikê dihêt girtin. Ferik tevaya proteyînên îrî ji hev dixe û îrî terte dike. Pitî heyamekê jî îrê ku ferik (heyvan) ketiye di navê de, dibe xilt (mast). Gava ava vê xiltê jê parzûn dikin diherikînin, dibe penêr.

Li ûna ferikê hewêna giyayî (nebatî/mîkrobiyel) jî têt bi karhanîn. Ava ji hejîrên teze, ava hinek baharatên în teze ku wek îrî spî dikin, ji hêla gundiyên kurdan ve wek hewênê dihêne bi karhanîn, ku ji îr, mast û penêr bi dest ve bihênin.

Her wek mirovên ji rojgariya kevin ên dîrokê, mirovên hevdem jî bi hêz û tuwaneya mastî baweriya xwe dihênin. Mirov ji berê de xwedî wê baweriyê ne ku mast dermanê gelek derd û nexweiyan e. Ta ku mirov xwarina mastî kirine sedema temenê xwe yê dirêj. Her wisan jî dibêjin ku mast û îr, li nexweiya tuberkulozê (werem), dîzanteriyê dihêt. Mast pêî li serêê pitî vexwarina alkoholê digire û her wisan jî mast hêza seksuel a mirovî xurt dike. Li nav xelkê dibêjin ku îrê germ, hinek îsota re, hinek rereik dermanê serêê ye.

Lêkolînerên tendurustiyê, her dem dibêjin ku 'çend ji we têt, mast bixwin, ji lew re di nav mastî de bakteriyayê kêrhatî, li hevberê bakteriyayê neyarê zikî er dikin û wek artêekê lehengane zikê mirov ji van baktaeriyayê neyar diparêzin.'

* (12): Çiyayê agirverê ê li Kurdistanê û li ser tixûbên Ermenistanê, navê wî Agri (agir) yan Ararat (agir) e. Her wisan jî bihêne bîra xwe ku wan fuzeyên atomî yên hindistanî jî navê xwedanoka hindî ya agirî: Agni li ser wan e.

* (13): Her çend ku çapamaniya cîhanê ev çend berfireh li ser lêkolînên pîsporan ên li ser temenê Zero Axa rawestane jî, dîsan li ser vê temenê wî yê ev çend nadîde bilind guman jî hatine kirin (Çavkanî #21, 22, 23). Sök gärna vidare på: www.google.com: sökord: zaro agha)

* (14): Wek peyvika curd li zimanê înglîzî ya hindî dihêt wateya mast/yoghurt. Wek dihêt zanînê, peyva lemoncurd jî heye, ku ji xilta/'rîçala' (marmelad) bi çêj û tahma leymûnê re dihêt gotin.

PEYVA DAWN: Ev lkoln li govara zanistî ya bi navê MJOLKSPEGELN (Nyheter Fakta Forskning Debatt, Nr3 2005, 80 000 lasare) hatiye weandin. Hjay gotin ye ku pit naskirina v lkolna Goran Candan', ne ma d li Swd ev frmaya sereke li ser paktn berhemn xwe yn r, wek carn ber navn tirk dahnin. Ji bo nimn, li na 'turkisk yoghurt', ji vir n ve dih gotin 'MEZE YOGHURT'. Li ser pirs mirov dikare di malpera "arlafoods.se" de bi fireh bixwne: ARLAs PRESSRELEASE:

http://www.arlafoods.se/upload/Press/Pressreleasedokument/Bakgrundsmaterial%20Meze.pdf

 

ÇAVKANÎ/ SPARTEK/ BINERETIN/ WÊJEYÎ

1 – Brothwell, Don and Patricia/ Ancient Peoples and Places. A Survey of The Diet of Early Peoples. London, Thames and Hudson, 1969
2 – Diamond, Jerry/ Guns, Germs, Steels The Fates of Human Societies
3 – Jensen, Per/ Djurens betende – Och orsakerna till det, 1993
4 – Lewan, Bengt/ ARKADIEN – Om herdar och herdinnor i svensk dikt, Bokförlaget Nya Doxa, 2001
5 – Svenning, Carl-Elof/ Politisk Tidskrift, CUF, Januari 1964 (om de moderna kurdiska herdestammar)
6 – Sjölander, Sverre/ Naturens budbärare, Nya Doxa
7 – Der Harotunian, Arto/ Yoghurt Boken, Rabén & Sjögren, 1983 (Grîngî û bi karhanîna mastî li Rohilata Navînî)
8 - Darwin, Charles/ The Origin of Species, 1859.
9 - Wigram, Edgar T. A./ The Cradle of Mankind - Life in Eastern Kurdistan, London, 1914.
10 - Child, Gordon/ What Happened in History, 1942. (Derbareyê wan mirovên (jin) li Kurdistana mêjûyî ku þaristanî bi destê wan zaye - Þoreþa Çandinê)
11 - Braidwood, Robert J. & Howe, Bruce/ American Anthropological Association, University of Chicago, The Jarmo Projekt 1948. (lêkolînên antropolojîkî ya derbareyê ajotina þitlan û kedîkirina ajel û sewalan)
12 - Braidwood, Robert J. & Howe, Bruce/ Prehistoric Investigation in Iraqi Kurdistan, 1960 (lêkolînên antropolojîkî ya derbareyê ajotina þitlan û kedîkirina ajel û sewalan)
13 - Nickles, Harry G/ Middle Eastern Cooking / The Food That Launched Civilisation, 1969. (xebata antropolojîkî derbareyê ajotina þitlan û kedîkirina ajel û sewalan)
14 - SCIENCE, Site of Einkorn Wheat Domestication Identified by DNA Fingerprinting, 1312-1314, 14-11-1997. (xebata zanistî ya derbareyê lý dîrokê cara yekem ajotina þitlan li Çiyayê Qerac - Li Kurdistana Mêjûyî li Amîdayê.)
15 – Besikci, Dr Ismail/ Ismail Dogu Anadolunun Düzeni – Sosyo-Ekonomik ve Etnik Temeller. (Bingehên etnîkî û aboriya civakî li Rohilata Anatolyayê) 1969. (Derbareyê lêkýlînên hevdem ên antropolojîkî yên li Kurdistanê Dr Ismail Besikci, sosolog, dîroknas, zaniyar)
16 - Prof Stuart Piggot/ The Beginnings of Wheeled Transport. Scientific American, July 1968, p. 82-90. (lêkolînên antopolojîkî li devera ku têger (tekerlek) cara yekê hatiye pevxistinê)
17 – Lo Yogurt E La Salute/ www.geocities.com/HotSprings/1015/salute.htm
18 – Hvar 8 Dagar. Nr 9, 1927 Tacklade av då de 160 åren blevo ifrågasatta. Världens äldsta man Zero Agha avliden i Konstantinopel.
19 – Illustrerad Vetenskap. Nr 6 1995
20 - Nature. Autumn 2003 (Lêkolîna derbareyê avahî û reh û koka zimanên Îndo-ewrûpî)
21 – Cornucopia. No 7, 1994/95. (Zero Agas biografi)
22 – Times, July 3, 1930. The Oldest Man – A visit to Amerika (om Zero Agas resa till USA)
23 – Kurdish Times, Vol. 1, No2, 1986, New York (Zero Agas biografi)
24 – Skyterna, Rice, Tamara Talbot, Natur och Kultur, 1958
25 – Herodotes/ Historia, Norsteds, 2000
26 – Seton, Lloyd/ Ancient Turkey, 1989
27 – Macqueen, J. G/ The Hittites and their contemporaries in Asia Minor, 1986
28 – Illustrerad vetenskap / Nr 7, 1991
29 – Svensk – Latinska Ordbok, Vilborg, Ebbe, 2002

 

 

SPARTEK Û BINERETIN A PEYVAN

PEYV
EREBÎ
ERMENÎ Asûrî/Suryanî Avesta/Pehlewî (*) Bulgarî Înglîzî Frensî Îbranî
MJÖLK heleeb kat khalwa/ helwo SHEER MLEKO MILK lait khelav
YOGHURT leben MAZUN qatiro/MASTO MAST Kiselo mleko YOGHURT
Indisk Engelska: curd
YOGHURT lebenia
OST jaban BANÉR gupta/ geweto PANEER Sirene/KASHK aval cheese fromage gvina
VIN KHAMAR gini IZalla - khamra/hamro HOMA VINO WINE VIN yayin
ÖL BEERA karedjur BEERA/ beera gatara BIRA BEER BIÉR BIRAH
BRÖD khobz hats lakhma/ lahmo NAN hljab BREAD PAIN lechem
MÅNE qamar lusin sahra/ sahro MAH luna MOON lune LAVANA
JÄST KHAMEERE tutKHEMUUR KHAMEERA/ HEMEERO KHOMA MAJA yeast ferMENTation shmarim
VETE qamah tsören KHATA/ HETO gandom, ghala JITO Wheat blé KHEETA
MJÖL taheen alyur qamkha/ qamho ARD brashno Flour farine kemah
HÄST HESAN dzi susya/ sesyo ASP kon HORSE cheval soss
OLJA ZEYT YOGHN, ZAYT ZAYTA/ ZAYTO RON OLIO oil huile shehem
DEG ajeen KHEMUR laysha/ laysho KHAMEER testo dough pâte Kelev, bahtsek
SOL SHAMS arev shamsa/ shimsho hetab slnce sun soleil SHAMS
ÄGG bayda dzu bicta/ bichto HEK jaice EGG oeuf beitza
ESS(entia) ASSASIA eakan/karevor itutaya/asasiyo ESASSA OSNOVA ESSENTIAL ESSENCE tomsitz, ikari
GRÖT aseeda shila shurwa/ dashishto firni kasha porridge bouillie dajsa
JORD ERD hogh ARCA/ ARCO ERZ ZEMJA EARTH terre ADARN, olam ERETZ
OSTMYSSJA/KVARG jaban TAZAj katnashor gupta khatta/ Geweto, hathto   Prjsno sirene CURD fromage fraiche GVINNA LAVANA
ELD nar krak nura/ nuro ATER/ ATARSH OGN fire feu esh


PEYV
Îtalî
Kurdî Latîn Farisî Sanskrît Spanî Almanî
MJÖLK LATTE SHEER LAC SHEER dugdha LECHE MILCH
YOGHURT YOGHURT MAST IOGURTINUM MAST   YOGHURT
JOGHURT
OST formaggio PENEER CASEUS PENEER PANEER QUESSO KÄSE
VIN VINo AVOZ VINUM mey madira VINO WEIN
ÖL birra avdjah CEREVISIA BEERA CERVEZA   BIER
BRÖD PANE NAN PANIS NAN   PAN brot
MÅNE LUNA HEYV/MAH LUNA MAH chandra LUNA MOND
JÄST lievito HEVEERtirsh FERMENTUM KHAMEERtorsh KHEMEER levadura HEFE
VETE GRANO GENEM triticum GENDIM GEHUN trigo weizen
MJÖL farina ARD farina ARD   harina mehl
HÄST cavallo HESP equus ASB ASHVA, ghora (hindi) caballo pferd
OLJA olio ZAYT, RÛN ÓLEUM RUGHN tel aceite ÖL
DEG pasta HEVEER MASSA KHAMEER KHAMER MASA teig
SOL sole HETAV, Teezh, khor sol AFTAB sooraj sol sonne
ÄGG uovo HÊK ovum Takhm-e morgh andaa huevo EI
ESS(entia) ESSENZA USSARE (z)* ESSAS ESSEMS/ESSÉNTIA Jawhar, ASAS ASTAR ESENCIA ESSENZ
GRÖT Pappa Tûtmac (z)* puls forni Daliya (hindi) gachas brei
JORD terra ERD TERRA ARD, ZEMEEN Prithvi, darthi (hindi) TIERRA ERDE
OSTMYSSJA/KVARG Ricotta, mosarella Lor, khilt   PANEER-E TAZEH   requesón, queso fresco quark
ELD fuocu AGIR, AR IGNIS ATESH AGNI fuego feuer


* Avesta: Zimanê kevin ax rohehelat ya hindo-ewrp ye. Her wisan j jiman proz ola zerdetiy ye. Kurdiya n ji Avestay ye.


* Pehlewi: Zimanê kevin ax rohehelat ya hindo-ewrp ye. Farsiya nuh ji Pehlew diht.

* (z): Zaravayê kurdî: zaza/dumilî

 

Spasî ji bo: Dr Vera Beaudin Saeedpour Seroka Kitbxane û Muzexaneya Kurdî li New York'ê. Dr Sunil Sharma Pîsporî Herêmî ya wêjeyî li Zankoya Harvard University. Dr Peggy Pearlstein Pîspora Herêmî ya wêjeyî li Library of Congress, Wangton DC, Temoyê Zêrîn Mamosteyê kurdî Li Huddîng'ê, Swêd, Rohat Alakom lêkolîner, Mehdi Zana nivîsevan. Kenan Fanî Dogan lêkolîner, Dr Selaheddîn Rastgeldî lêkolîner. Beston Nore lêkolîner, Diako M nivîsevan, Hamid Kilicaslan lêkolîner, Kayfi Asad wergêr, Madhat Kakei hunermend. Maria Stenmark karkenar, Besna A. xwendekar, Robin Candan, xwendekar, Ali Karduxos, lkolner, Ynanistan.


Wêne: Arne Adler
Kelepûr û materyal: Kurdish Book Bank - SARA

 

©- COPYRIGHT: HEMÛ MAF (ÊN WÊNEYAN) PARASTÎ NE Kopîkirin a Bê destûr ji bin qedexe ye!

Ev wêne ji Govara SCIENCE'ê hatine kirînê. Loma heger kesek bixwaze van wêneyan li derveyî vê maqaleyê dîsan biweshîne, divê ji vê govarê DESTÛR werbigire. Mafê destûrê bi 1500 kronî dihêt bi destv

 

 

Synd att Arla gick tillbaka frn att kalla Meze Yoghurt till turkisk yoghurt.

Hr r presstrffen som Arla gjorde ngon gng i brjan av 2000-talet om sina yoghurt produkter efter vr studie om jsningsprocessen som gr ut p att:

- ordet yoghurt sgs vara turkiskt eller bulgariskt, men det r inte sant. Det r ett indo-europeiskt ord och hrleder frn tv rtter: 'yog' betyder flytande olja p armeniska och 'gurd' betyder massa.



Om jsningsprocessen:

- Fram tills mnniskor frstod de riktiga teknologiska orsakerna bakom jsningsprocessen trodde de att jsningsprocessen var mngudinnans verk. Enligt de tidiga indo-europeiska folken som utvecklade de frsta bonde samhllena i Norra Mesopotamien (historiska Kurdistan) var det mngudinnan som genom jsning kade maten till sina understar.

Louis Pasteur (1822-1895) Pasteur bevisade de teknologiska orsakerna genom att bevisa att mikroorganismer r ansvariga fr jsning och infektionssjukdomar. Han motbevisade den spontana hrledningsteorin. P detta stt mjliggjorde det utvecklingen av konserveringsmetoden som kallas "pasteurisering", vilket gr det mjligt att lagra jsbara vtskor som vin, l, mjlk och fruktjuice under lng tid utan att dem frstrs.

 

BAKGRUNDSMATERIAL

MJLK EN MAGISK DRYCK I DET KURDISKA KKET:




FAKTA OCH KURIOSA OM MEZE OCH YOGHURT


Dûmahî / Berdewam

 

 

 

 

MJÖLK - Den magiska drycken i det kurdiska köket

 

ALLT OM MAT

 

PASTORAL REVOLUTION

 

HISTORISKA KURDISTAN
- De första böndernas land

 

 


Foundation For Kurdish Library & Museum