BERHEVKIRIN Û LÊKOLÎNEKE BIÇÛK
LI SER KURDISTANNASIYÊ - I

Home  |  Destpêk  |  Ana Sayfa

 

 



Goran Candan
2001-01-10



Kurdistana mjy şnewarekî xwed taybetmendiya xweser e. Nivsevan lkolnerê amerîkî Harry G. Nickles, ku ji kok binyad ve ynan ye, l li Amerkay jiyaye, di lkolneke xwe de, ya ku li dawiya saln 1960 kiriye, vê rastiyê, wel destnşan dike: 'Kurdistan xwed taybetiyetek bi ser xwe ye. Tişt ku v herm ji ciy din cuda dike, di mjya şaristaniy de byera bidesthanîna xwuraka pêşketî - byera andina şitlan kedkirina lawiran e. Li gor hem materiyal spartekn arkeolojk yn li ber dest, ev gavê mezin, cara pşn li ser ruy erd, li v welat hat avtin. Cara yekemn, bi v pşketina li Kurdistan, mirov xwe hn andin kedkirin kirin her bi v away bi şweyeke herdem bidestxistina xwarin ji xwe re ewle kirin herdem bn xwedxurak. Bi v byer bingeha hem şaristaniy hat lkirin riya avabna gund, bajar, netewe, şahnsah, hunera nivsn, wje, qann zaniyariy veb' (1).

Ji hla zaniyarn amerk ve, di heyama saln 1960 de, li ser Kurdistan lkolnn nteresant hatine kirin. Em bi taybet li ser xebatn naskir yn arkeolog Profsor Robert James Braidwood, Bruce How, Profsor Stuart Piggot û Linda Braidwood'î hinekî rawestin, ku xebatn van her du lkolneran, şayan balkşiyeke mazin her wisan j ciy şanaziyeka pir mazin e ji bo me kurdan (2, 3).

Arkeolog lkolner Robert James Braidwood Bruce Howe, sala 1948 lkolnekê li Gundê mêjûyî li Çermoyê
li herêma ememal, ku li Kurdistana Başûr, li navbera Silman Kerkk ye, dikin. Di v lkoln de, şop bermayn şnewareke plankir ya avahiya bi dest mirovn mjy avaby, derdikeve meydan. Her wisan j diyar dibe, ku li vî şnewar mjy, ji v ber bi 9 hezar salan, hem genim hatiye andin hem j rawir (heywan) hatine ked xwedkirin.

Robert James Braidwood, sala 1948, ji hla University of Chicago ve hatiye şandin, ku v lkoln bike. Pişt v xebat bi 12 salan, sala 1960, University of Chicago, encama v xebata li Kurdistana Başr dike berhemek bi 200 rpelan diweşne. Hing ew berhema me li jor nimand ya bi nav Prehistoric Investigation in Iraqi Kurdistan derdih meydan.

Nuha ciy w ye ku em berhemek, ku li ser heman mijar, li sala 1942, ji hla arkeolog mjnivs navdar y awstralyay, y hja Gordon Child' j binimnin: Li Dîrok Çi R Dab? (What Happened in History?)

Li gor Gordon Child, mirovn ku cara yekemîn
şitil li erd danne zad ajotine, jinn Kurdistan mêjûyî bne. 'Jin li ber koza gir, li bend hatina peyayn, ku bn nr diman sexbriya zaruyan dikirin. Li gor v teoriya zaniyar ya Droka Pşdena Mirovahiy, rojekê gava jinn li ber koza gir dimeyiznin, ku wan tovn genim bej, ku jê re bi kurdî dibêjin Cehdasûk (Tritticum Dicocciodes) ku j end kulm ji bo xwarina zivistan ji xwe re komkiri bn, di cîyekî bi nêm û têravî de va ne dsan şn tn, hing jin ew cehdesûk dsan li erd diinin. Bi v away, ew xwarina ku şaristaniy têdizne, bi dest jinn v welat t hol.'

Cehdasûk (Tritticum Dicocciodes) di bilindahiya ji behr 600 ta 1300 meter de sn tt. Ev şnewar, ku ev genim bej l sn tt, cografya Kurdistan bi xwe ye. Çiyayê Reş/Qerec - Diyarbekir.

Her wisan jî arkeologek navdar yê din ê amerîkî yê bi navê profêsor Stuart Piggot, lêkolîn li ser Mêjûya Pêşketina Mirovayetiyê kiriye. Lêkolîna li ser şop û bermayên mêjûyî, dîsan lêkolînerê xwe biriye ser xaka Kurdistanê. Ji lewre di dawiya saln 1967 de li nzk Gola Wan, ji hla arkologan goristanek mjy hat derxistin li ronahiy. Di v goristan de erebeyeke bi v tgera (tyre) xwe ya destpk hat dtin. Bi azneya (mtoda) Carbon14 (C14) hat piştrastkirin diyarkirin, ku ev tger ji serdema 3500 sal ber zayin maye. Tgera ku di dema erdkolana projeyeka lleya petrol de hatib dtin, ku ji hla Staln ve li Qefqaz hatib destpkirin, bi end 1000 salan ji v tgera ku li dewrbern Gola Wan hatiye dtin, ntir e. Ev a li nzk Gola Wan 1000 sal kevintir derket. (3)

Nexwe van gotin pesnn Robert James Braidwood, Gordon Child, Harry G. Nickles Jean M. Auel, tev j piştrast û rsp bn li ciy xwe derketin. Ji lew re komeke lkolnern alman, sala 1997, ji 6 reşepareyn (qit'ayn) andbar n dunyay engekî genim hann li jr azneya zanistiya DNA'y l hr bn. Encama v xebata xwe, li govara bi nav deng ya SCIENCE' (1997) weşandin, ku 'reh koka tevayiya genimn ku li chan hatine andin, ji iyay Qerec e' (4).

Di saln 1970 80y de nivsevaneka din a amerk ya bi nav Jean M. Auel (5) heye, ku alakiyn w yn and wjey j şayan bal serinc ye. Ji lew re ev nivsevana hja ya ji bajar Chicago'y, li ser mijara xebata Robert James Braidwood', xebatek wjey ya fanteziy ava kiriye. Nzk deh hezar rpelan roman afirandiye li ser jiyana mirovên kevin ên li rojgariya kevin ên dîrokê. Û bi taybetî jî li ser ew şikefta li Kurdistan ya bi navê Şanîdar li pênc berhemn xwe yn wjey, v mijar li nav temamiya geln chan bi naskirin daye belav kiriye. Romana w ya yekemn li ser Şikefta Şandar ya li herma ememal, li navebra Silman Kerkk, li Kurdistana Başr ye. Nav berhema w: Gel Şikefta Hir (The Clan of the Cave Bear) ye.


Me ji v heyameke ber, li nav medya kurd, bi berfireh bahsa mijara kevintirn şnewar andina genm kedkirina lawiran kirib. Me div nuha jî em piekî l bahsa berhemên v nivsevana bi nav deng Jean M. Auel, ku nzk deh hezar rpelan li ser şikeftek hermek (Kurdistan) nivsiye, bikin. Ev i şikeft e, ev kjan herm e, ku nivsevan bi deh hezaran rpeln pirtkan li ser dinivsin? (6)

Bersiv pir hêsan e: Di pêşketina şaristaniyê de ev cografya mêjûyî, van şikeftên li vê cografyayê rolek bingehîn leyistine:

Şanîdar (li Çemçemalê ye), Hezarmerd (li Çemçemalê ye), Hesûna (li Farqînê ye), Heskîf (li Êlihê ye), Hîlar (li Erxeniyê ye).
Balkêş e ku navê van her çar şikeftên mêjûyî yên li Kurdistana Başûr û Bakur bi tîpa 'h'yê dest pê dike: Hezarmerd-Hesûna-Heskîf-Hîlar. Ev şûnewar, kevintirîn şûnewarên (starên) bavûkalên me Homo-Sapîens (=mirovên bîrker) bûne.

 





Nivîs berdewam dike..
LI SER VIR BITIKÎNE:






AVKAN/ BINERETIN/ SPARTEK:
_____________________________

1- '.. historically Kurdistan is in a class by itself. What makes the region unique is an ancient event in the history of food and of mankind the domestication of plants and animals. According to all available archeological evidence, this great achievment first took place here. It gave man his first dependable and manageable food supply, and it provided the foundation upon which was built all civilization: villages, cities, nations, empires, writing, literature, law, science.'
Middle East Cooking, 1969, Foreword by Harry G. Nickles

2- LKOLNN PŞMJY DERBAREYA KURDISTANA IRAQ, Robert James Braidwood, Bruce Howe, University of Chicago, 1960




Ev pirtk: li arşvxane pirtkxaneya mill ya amerk:
Library of Congress
li arsvxaneya SARAy/Kurdish Book Bank - SARAy
heye.


3- THE BEGINING OF WHEELED TRANSPORT, by Stuart Piggot, Scientific American, Vol 219, No1, 1968, pp82.9
(Ev berhem: li arşîvxaneya SARAyê/Kurdish Book Bank - SARAyê heye.)


DIRB A: dirb (sekil/fgur) ereba bi tgera (erxa) destpk (ptda, prmtv).




DIRB B: Nexşeya ku şnewar kevintirn tger (erx) destnşan dike:





DIRB C: Dirbek din a ku li ser v mijar hatiye xzkirin:


Ev dirb (fgur) ereba bi tgera (erxa) destpk (ptda, prmtv)
Dr Selahattin Rastgeldi, Gteborgs Posten 25 juli 1971.


Dirb :
Têgera ku li nzk Gola Wan, ji hla arkologan goristanek mjy hatiye derxistinê.






Dirb D:  Nivsa (tksta) lkoln ku Stuart Piggot nivsiye. Di v nivs de hja Stuart Piggot gava şnewar kevintirn tgera mjy ku hatiye dtin l bahs kiriye, peyvn "zozann Kurdistan" nimandiye:






4- SCIENCE - GOVARA ZANIYARIY. Sal 1997,  govara bi nav deng SCIENCE (ISSN:0036-8075) li jimareyek (97-11-14) xwe, encama xebata grbek zaniyarn alman nivs. Ev grba zaniyarn alman, engek genim ji her hln dunyay hanbn li ser lkoln kiribn. Li gor zaniyariya njen a DNA'y fm kiribn ku kok reh genimn li armedora dunyay, ji iyay Qerej ("Qerecdax"), ji herma Amda'y (Diar- Bakr - bajar xwed zebesn ht) ji Bakur Kurdistan hatiye.
 

Dirb A




Dirb B



5- JEAN M AUEL (1936, Chicago), ku nzk 10.000 rpel li ser Şikefta Şandar li Kurdistana Başr nivsiye.

Hem berhemn w yn li gor rz ev in:

1- Gel Şikefta Hir
2- Newala Hespan
3- Nrvann Mamtan
4- Rvana li Destan
5- Şikefta Nehemn



Dirb A: Pirtka Gel Şikefta Hir (The Clan of the Cave Bear)





Dirb B:  JEAN M AUEL (1936, Chicago)







6- ŞIKEFTA ŞANDAR. Li herma ememal, li navbera bajarn Silman Kerkk, li Kurdistana Başr.

Dirb A: Wneya otantk




Dirb B: Wneya fantez (xeyal)





Dirb C: Bergn end pirtk flmn li ser Şikefta Şandar
ji van ya her navdar ku artsta navdar Daryl Hannah a Hollywood' xwed rola sereke ye, roka gel Şikefta Şandar ya mjy ye.









 



Flma ku Hollywood li ser jiyana gel li Şikefta Şandar y mjy kiriye: The Clan of the Cave Bear, artsta bi nav deng a Hollywood' Daryl Hannah di v flm de xwed rola sereke ye.




Şnewar Şikefta Şandar li ser Nexşey

 

 

 

WORKS ABOUT SHANIDAR - BERHEMÊN DERBARÊ SHANÎDAR


1- SHANIDAR - The First Flower People

2- The Skull Of Shanidar II. Written by T.D. Stewart, the book was published in 1962 by the Smithsonian Institution. Illustrated.


3 - See several other works in this topic click here!





TBN/ SERINC/ JRENOT:


1. avkaniya Wne  dirban:

a- Xal 3, Dirb 3, ji meqaleya li ser heman mijar ya gorbuhist Dr Selahedn Rastgeld, ku li Stockholm' jiyaye li wir ko dilovaniy kiriye, hatiye standin. Ev dirb ji arşva Rohat Alakom gihaye v meqal.

b- Xal 6 dirb A-C ji meqaleya li ser heman mijar ya hja Eyub Mill, hatiye standin.

2. Ji v bi heyamek ber, min l bahsa van berheman di medya kurd de li ser mişe rojname govaran belav kir, ku ev mijar ji hla gelek kurdn hizirrewşen, kedkarn and, xelk nivsevann me bi tund were naskirin belavkirin.

Me roj ji her dem bhtir pwst bi mjya zanist, ramyariya zanist, wje anda zanist heye.
Bi hviya ku em li ser van karguzeriyan her berdewam bin.

Pir supasiya wan hevaln hja dikim, ku bi wneyn xwe v meqaley dewlemend kirin.

Bavê Barzan


20-01-1999

 

 

JI BO DÎTINA BÊHTIR WÊNEYÊN ŞIKEFTA ŞANÎDARÊ
BITIKÎNE VIR

 

 

 

 

 

   Şikeftên Kurdistanê   Kurdistan's Other Important Caves


HESÛNA

HESKÎF

HÎLAR

DARA

 

 



 

 


Foundation For Kurdish Library & Museum