Ehmedê XANÎ




(1651-1707)

 

Ehmedê Xanî Pistî Sê Sed Salan Bi Hemû Berhemên Xwe Ve

 

Ferheng, ziman û wêjeya Kurdî warekî adan e, lê mixabin, ji ber ku bê xwedî maye, heya niha nekariye wê hêz û siyana xwe ya ku di xwe hilaniye bide der, nekariye wê hêz û siyanê ji gesedana civaka Kurd re bike palpist. Civaka Kurd, ji hemû dînamîk û bizavan bêtir, ji van bizav û dînamîkên navbûrî bê par maye, bê par hatiye histin. Yek ji riyên cîbîcîanîna vê yekê jî ew e, çawa ku li cîhanê her û her bi wî awayî hatiye kirin, ku berhemên nivîskar û helbestkarên mezin bêne berhevkirin, bi edîsyoneke birêkûpêk û bi çapeke xwesik bêne çapkirin û belavkirin. Nivîskar û helbestkarên ku em behsa wan dikin, kanonên wan ferheng, ziman û wêjeyan in; desthilatdariya wan a ramanî li ser hemû besên civakê heye; deq û metnên wan bo hemû deq û metnên ku pistî wan têne nivîsandin dibin palpist.


Mirov dikare bi dilfirehî destnîsan bike, ku bi hêza xwe ya wêjekariyê ve Ehmedê Xanî yekane sexsiyetê Kurd e desthilatdariyeke bi vî rengî bi dest xistiye. Dengê wî yê bilind û pirrsax, bi riya deqa hemû berhemên wî, ev zêdeyî sê sed salan e li pasxaneya hisê me, li bîra Kurdbûnê deng vedide. Çapkirin û belavkirina hemû berhemên Ehmedê Xanî’yê xwediyê derd û kula me, ji vî awirî ve, karekî derengmayî ye. Lewma jî, berhemên Ehmedê Xanî yên ku bi saya serê destnivîsên curbicur gihistine îro; mesnewiya wî ya mezin a bi navê Mem û Zîn, ferhenga bi navê Nûbara Biçûkan a ku Xanî ji bo zarokên Kurd amade kiriye, da ku ew bikaribin Erebiya ku zimanê wê dewrê yê ronîbûn û rewsenbîriyê ye bi hêsanî fêr bibin, her du berhemên wî yên bi navên Eqîdeya Îslamê û Eqîdeya Îmanê, her wiha helbestên ku bi ser Dîwana wî ve têne hesibandin, hemû ji aliyê wesanxaneya me ve, li jêr rêza bi navê Bênder, bi sernavê Hemû Berhem, wekî pirtûkekê, bi çapeke xwesik û bi kedeke mezin cara pêsîn e hatin çapkirin.


Wesanên Lîsê di vî warî de gava pêsîn avêt, bi hemû berhemên Ehmedê Xanî ve, ku ji pênc pirtûkan pêk tê, li jêr rêza bi navê Bênderê, dest bi ji nû ve edîtkirin, çapkirin û belavkirina berhemên Kurdî yên damezirîner û kanon kir. Pispor, lêkolîner û nivîskarên ku li ser Ehmedê Xanî xebat kirine, hêz û pistgiriya manewî dan kedkarên vê berhemê. Kawa Nemir edîtoriya berhemê kir; Selîm Temo bi pêsgotina xwe ve isaret pê kir, ku girîng e hemû berhemên Ehmedê Xanî ji nû ve bêne xwendin û helsengandin.


Ferheng, ziman û wêjeya Kurdî warekî adan e, wesanxaneya me bi çapkirina vê berhema bi navê Ehmedê Xanî-Hemû Berhem ve nîsan da, ku ev war ne bê xwedî ye, ya jê girîngtir jî, dê ev berhem di ber destên nifsên nû re derbas bibin, dê bi têgihistineke hê hevçaxtir werin helsengandin.

Ehmedê Xanî
Hemû Berhem
Bênder, 384 rûpel
Wesanxaneya Lîs, Amed
Gulan 2008

 

Wesanxaneya Lîs'ê
Koop. Mah. Ofis Sanat Sokagi Dicle Apt. No:2
Yenisehir / DIYARBAKIR
TEL: 0 412 228 97 76
wesanenlis@ yahoo.com